{"id":11609,"date":"2025-12-24T09:52:45","date_gmt":"2025-12-24T08:52:45","guid":{"rendered":"https:\/\/aidssh.al\/?p=11609"},"modified":"2025-12-29T10:25:58","modified_gmt":"2025-12-29T09:25:58","slug":"hapja-e-arkivave-te-diktatures-mes-represionit-dhe-pergjegjesise-akademike","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/aidssh.al\/en\/hapja-e-arkivave-te-diktatures-mes-represionit-dhe-pergjegjesise-akademike\/","title":{"rendered":"Hapja e arkivave t\u00eb diktatur\u00ebs mes represionit dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb akademike"},"content":{"rendered":"

Ligj\u00ebrat\u00eb e Dr. Gentiana Sula, Kryetare e Autoriteti p\u00ebr Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit t\u00eb Shtetit (AIDSSH) mbajtur p\u00ebr Institutin Albanologjik t\u00eb Prishtin\u00ebs dhe komunitetin akademik n\u00eb Kosov\u00eb, 15-16 dhjetor 2025.<\/em><\/p>\n\n\n\n

1. Hyrje: e v\u00ebrteta historike si kusht i demokracis\u00eb<\/p>\n\n\n\n

Shoq\u00ebrit\u00eb q\u00eb kan\u00eb kaluar p\u00ebrvoja diktatoriale apo autoritare p\u00ebrballen me nj\u00eb sfid\u00eb t\u00eb dyfisht\u00eb: nga nj\u00ebra an\u00eb, nevoj\u00ebn p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar institucione demokratike funksionale dhe, nga ana tjet\u00ebr, detyrimin moral dhe shkencor p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrballur me trash\u00ebgimin\u00eb e dhun\u00ebs shtet\u00ebrore. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, e v\u00ebrteta historike nuk \u00ebsht\u00eb thjesht \u00e7\u00ebshtje akademike, por parakusht i besimit publik dhe i rendit demokratik.<\/p>\n\n\n\n

Hannah Arendt ka theksuar se e v\u00ebrteta faktike p\u00ebrb\u00ebn baz\u00ebn e gjykimit moral dhe t\u00eb veprimit politik. Ndryshe nga e v\u00ebrteta ideologjike apo opinioni, e v\u00ebrteta faktike mb\u00ebshtetet n\u00eb dokument, d\u00ebshmi dhe verifikim. Regjimet totalitare nuk synojn\u00eb vet\u00ebm t\u00eb g\u00ebnjejn\u00eb, por t\u00eb shkat\u00ebrrojn\u00eb vet\u00eb konceptin e s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, duke e z\u00ebvend\u00ebsuar at\u00eb me narrativa t\u00eb prodhuara nga pushteti. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, rikthimi i s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs pas diktatur\u00ebs \u00ebsht\u00eb proces i nd\u00ebrlikuar, por i domosdosh\u00ebm.<\/p>\n\n\n\n

2. Shqip\u00ebria dhe Kosova: dy p\u00ebrvoja represioni, nj\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsi e p\u00ebrbashk\u00ebt<\/p>\n\n\n\n

Shqip\u00ebria, nga viti 1944 deri n\u00eb vitin 1991, p\u00ebrjetoi nj\u00eb diktatur\u00eb totalitare t\u00eb tipit stalinist, t\u00eb karakterizuar nga izolim ekstrem, centralizim absolut i pushtetit dhe p\u00ebrdorim sistematik i dhun\u00ebs shtet\u00ebrore. Sigurimi i Shtetit u shnd\u00ebrrua n\u00eb mekanizmin kryesor t\u00eb kontrollit social, p\u00ebrmes nj\u00eb rrjeti t\u00eb gjer\u00eb survejimi, nd\u00ebshkimi dhe frike, q\u00eb preku jo vet\u00ebm individ\u00ebt, por edhe familjet dhe komunitetet e t\u00ebra.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn periudh\u00eb, shqiptar\u00ebt e Kosov\u00ebs jetuan n\u00ebn nj\u00eb regjim tjet\u00ebr autoritar, at\u00eb t\u00eb Jugosllavis\u00eb socialiste. Edhe pse ky sistem kishte forma institucionale t\u00eb ndryshme nga diktatura shqiptare, p\u00ebr shqiptar\u00ebt e Kosov\u00ebs ai prodhoi represion politik, diskriminim komb\u00ebtar dhe ndjekje sistematike t\u00eb elitave intelektuale. Ngjarjet e viteve 1968 dhe 1981 d\u00ebshmojn\u00eb se mendimi kritik, angazhimi studentor dhe k\u00ebrkesa p\u00ebr barazi politike u trajtuan si k\u00ebrc\u00ebnim p\u00ebr rendin shtet\u00ebror.<\/p>\n\n\n\n

K\u00ebto dy p\u00ebrvoja historike, ndon\u00ebse t\u00eb ndryshme n\u00eb form\u00eb, ndajn\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn logjik\u00eb represioni dhe krijojn\u00eb sot nj\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsi t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt akademike p\u00ebr nj\u00eb qasje kritike, t\u00eb bazuar n\u00eb dokumente dhe etik\u00eb profesionale.<\/p>\n\n\n\n

3. Qasja teorike: e v\u00ebrteta, kujtesa dhe drejt\u00ebsia tranzicionale<\/p>\n\n\n\n

3.1 Hannah Arendt: e v\u00ebrteta faktike dhe gjykimi moral<\/p>\n\n\n\n

Arendt dallon mes s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs racionale dhe s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs faktike, duke theksuar se kjo e fundit \u00ebsht\u00eb m\u00eb e brishta, por edhe m\u00eb thelb\u00ebsorja p\u00ebr jet\u00ebn publike. E v\u00ebrteta faktike \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb dokumentohet dhe verifikohet; ajo nuk i p\u00ebrket ideologjis\u00eb, por realitetit historik. Pa t\u00eb, debati publik rr\u00ebshqet n\u00eb relativiz\u00ebm dhe manipulim.<\/p>\n\n\n\n

3.2 Tony Judt: kujtesa kund\u00ebr harres\u00ebs politike<\/p>\n\n\n\n

Tony Judt paralajm\u00ebron se shoq\u00ebrit\u00eb post-totalitare q\u00eb shmangin p\u00ebrballjen me t\u00eb kaluar\u00ebn rrezikojn\u00eb t\u00eb nd\u00ebrtojn\u00eb demokraci formale, por pa themel etik. Harresa, sipas tij, nuk \u00ebsht\u00eb neutralitet, por zgjedhje politike q\u00eb favorizon vazhdim\u00ebsin\u00eb e strukturave t\u00eb vjetra t\u00eb pushtetit.<\/p>\n\n\n\n

3.3 Aleida Assmann: memoria kulturore si politik\u00eb publike<\/p>\n\n\n\n

Assmann e koncepton kujtes\u00ebn si proces institucional. Kujtesa kulturore nuk \u00ebsht\u00eb akt individual p\u00ebrkujtimi, por k\u00ebrkon arkiva, muze, edukim dhe politika shtet\u00ebrore. Pa k\u00ebto mekanizma, e kaluara mbetet peng i narrativave selektive dhe interesave politike.<\/p>\n\n\n\n

3.4 Ruti Teitel: drejt\u00ebsia tranzicionale<\/p>\n\n\n\n

Ruti Teitel e sheh drejt\u00ebsin\u00eb tranzicionale si nj\u00eb proces dinamik q\u00eb lidh t\u00eb kaluar\u00ebn represive me nd\u00ebrtimin e institucioneve demokratike. Q\u00ebllimi i saj nuk \u00ebsht\u00eb hakmarrja, por rikthimi i dinjitetit t\u00eb viktimave dhe nd\u00ebrtimi i besimit publik p\u00ebrmes s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n\n\n\n

4. Dhuna ndaj dijes dhe shkat\u00ebrrimi i liris\u00eb akademike<\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb nga dimensionet m\u00eb pak t\u00eb trajtuara t\u00eb diktaturave \u00ebsht\u00eb dhuna ndaj dijes. Regjimet autoritare e perceptojn\u00eb mendimin kritik si k\u00ebrc\u00ebnim. N\u00eb Shqip\u00ebri, liria akademike u shkat\u00ebrrua p\u00ebrmes censur\u00ebs, p\u00ebrjashtimit institucional, burgosjes dhe eliminimit fizik t\u00eb studiuesve dhe intelektual\u00ebve. Figura si Musine Kokalari dhe Sabiha Kasimati simbolizojn\u00eb shkat\u00ebrrimin sistematik t\u00eb elit\u00ebs intelektuale.<\/p>\n\n\n\n

Pasojat e k\u00ebsaj politike ndihen ende sot, p\u00ebrmes autocensur\u00ebs, munges\u00ebs s\u00eb debatit kritik dhe dob\u00ebsimit t\u00eb kultur\u00ebs akademike.<\/p>\n\n\n\n

5. Drejt\u00ebsia tranzicionale n\u00eb Shqip\u00ebri: kronologji dhe sfida<\/p>\n\n\n\n

Procesi shqiptar i drejt\u00ebsis\u00eb tranzicionale ka qen\u00eb i fragmentuar dhe i politizuar. Ligji i pafaj\u00ebsis\u00eb i vitit 1991 pati vler\u00eb simbolike, por u shoq\u00ebrua me munges\u00eb mekanizmash t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm zbatimi. D\u00ebmshp\u00ebrblimet p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrndjekurit politik\u00eb dhe kthimi i pronave u karakterizuan nga zbatim i ngadalt\u00eb dhe shpesh selektiv.<\/p>\n\n\n\n

P\u00ebrpjekjet p\u00ebr lustracion n\u00eb vitet \u201990 dhe ligji i vitit 2008 d\u00ebshtuan p\u00ebr munges\u00eb konsensusi politik dhe akses t\u00eb plot\u00eb n\u00eb dokumente. Vet\u00ebm me miratimin e Ligjit nr. 45\/2015 p\u00ebr hapjen e dosjeve t\u00eb ish-Sigurimit t\u00eb Shtetit u krijua nj\u00eb baz\u00eb institucionale e q\u00ebndrueshme p\u00ebr ballafaqimin me t\u00eb kaluar\u00ebn.<\/p>\n\n\n\n

6. AIDSSH: funksione, mision dhe risi institucionale n\u00eb drejt\u00ebsin\u00eb tranzicionale<\/p>\n\n\n\n

Autoriteti p\u00ebr Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit t\u00eb Shtetit \u00ebsht\u00eb konceptuar si nj\u00eb institucion i drejt\u00ebsis\u00eb tranzicionale q\u00eb nd\u00ebrthur administrimin arkivor me funksione etike, edukative dhe k\u00ebrkimore. Ai nuk operon vet\u00ebm si depo dokumentesh, por si aktor aktiv i politikave t\u00eb kujtes\u00ebs dhe i garantimit t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuad\u00ebr, AIDSSH p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb risi institucionale n\u00eb Shqip\u00ebri, duke kaluar nga nj\u00eb qasje e fragmentuar ndaj s\u00eb kaluar\u00ebs n\u00eb nj\u00eb model t\u00eb integruar q\u00eb lidh arkivin, edukimin qytetar, k\u00ebrkimin shkencor dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb publike.<\/p>\n\n\n\n

6.1 Verifikimi i figur\u00ebs dhe integriteti i institucioneve publike<\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb nga funksionet m\u00eb t\u00eb ndjeshme t\u00eb AIDSSH \u00ebsht\u00eb verifikimi i figur\u00ebs s\u00eb personave q\u00eb synojn\u00eb ose ushtrojn\u00eb funksione publike. Ky proces nuk ka karakter nd\u00ebshkues apo penal, por synon garantimin e integritetit moral t\u00eb institucioneve demokratike dhe t\u00eb besimit publik.<\/p>\n\n\n\n

Verifikimi realizohet vet\u00ebm mbi baz\u00eb k\u00ebrkese institucionale dhe mb\u00ebshtetet n\u00eb dokumentacion arkivor t\u00eb verifikuar. Ai p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb mekaniz\u00ebm etik t\u00eb transparenc\u00ebs, i cili ndihmon institucionet t\u00eb marrin vendime t\u00eb informuara, pa cenuar parimet kushtetuese t\u00eb shtetit t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs.<\/p>\n\n\n\n

6.2 Arkivat: nga instrument represioni n\u00eb burim k\u00ebrkimi shkencor<\/p>\n\n\n\n

Fondet arkivore t\u00eb ish-Sigurimit t\u00eb Shtetit p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb nj\u00eb trash\u00ebgimi dokumentare jasht\u00ebzakonisht t\u00eb ndjeshme. K\u00ebto dokumente jan\u00eb produkte t\u00eb nj\u00eb aparati represiv, por nj\u00ebkoh\u00ebsisht burime t\u00eb paz\u00ebvend\u00ebsueshme p\u00ebr studimin e mekanizmave t\u00eb dhun\u00ebs shtet\u00ebrore, t\u00eb kontrollit social dhe t\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb frik\u00ebs institucionale.<\/p>\n\n\n\n

AIDSSH ka nd\u00ebrtuar nj\u00eb infrastruktur\u00eb moderne arkivore q\u00eb p\u00ebrfshin:<\/p>\n\n\n\n

\u2013 identifikimin dhe inventarizimin sistematik t\u00eb dokumenteve,<\/p>\n\n\n\n

\u2013 restaurimin dhe ruajtjen fizike t\u00eb tyre,<\/p>\n\n\n\n

\u2013 digjitalizimin dhe sigurimin e aksesit t\u00eb kontrolluar,<\/p>\n\n\n\n

\u2013 garantimin e integritetit dhe autenticitetit t\u00eb burimit historik.<\/p>\n\n\n\n

K\u00ebto procese krijojn\u00eb kushtet p\u00ebr k\u00ebrkim shkencor t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm, t\u00eb verifikuesh\u00ebm dhe metodologjikisht korrekt.<\/p>\n\n\n\n

6.3 D\u00ebshmit\u00eb gojore: rikthimi i z\u00ebrit njer\u00ebzor n\u00eb histori<\/p>\n\n\n\n

Dokumentet arkivore t\u00eb ish-Sigurimit flasin p\u00ebr individ\u00ebt dhe komunitetet e nd\u00ebshkuara, por rrall\u00ebher\u00eb me z\u00ebrin e tyre. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, AIDSSH ka zhvilluar programe t\u00eb strukturuara p\u00ebr mbledhjen dhe arkivimin e d\u00ebshmive gojore t\u00eb t\u00eb mbijetuarve t\u00eb burgjeve, kampeve t\u00eb internimit dhe familjar\u00ebve t\u00eb personave t\u00eb ekzekutuar ose t\u00eb zhdukur.<\/p>\n\n\n\n

D\u00ebshmia gojore nuk \u00ebsht\u00eb thjesht burim historik, por akt etik dhe proces i rikthimit t\u00eb dinjitetit njer\u00ebzor. Ajo plot\u00ebson dokumentin arkivor, ndri\u00e7on boshll\u00ebqet e tij dhe kontribuon n\u00eb nd\u00ebrtimin e nj\u00eb historie m\u00eb t\u00eb plot\u00eb dhe m\u00eb humane.<\/p>\n\n\n\n

6.4 Edukimi qytetar dhe edukimi historik: nga arkivi n\u00eb shoq\u00ebri<\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb nga dimensionet m\u00eb afatgjata dhe strategjike t\u00eb misionit t\u00eb AIDSSH \u00ebsht\u00eb edukimi qytetar dhe historik. Ky edukim synon t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb tek brezat e rinj nj\u00eb kultur\u00eb demokratike t\u00eb bazuar n\u00eb njohjen kritike t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs.<\/p>\n\n\n\n

AIDSSH zhvillon k\u00ebt\u00eb mision p\u00ebrmes:<\/p>\n\n\n\n

\u2013 programeve edukative me nx\u00ebn\u00ebs dhe student\u00eb,<\/p>\n\n\n\n

\u2013 ekspozitave dokumentare dhe projekteve muzeale,<\/p>\n\n\n\n

\u2013 botimeve edukative dhe shkencore,<\/p>\n\n\n\n

\u2013 platformave digjitale q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb arkivin t\u00eb aksesuesh\u00ebm p\u00ebr publikun e gjer\u00eb.<\/p>\n\n\n\n

Edukimi historik n\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim nuk synon thjesht transmetimin e fakteve, por zhvillimin e mendimit kritik, t\u00eb ndjeshm\u00ebris\u00eb etike dhe t\u00eb nd\u00ebrgjegj\u00ebsimit qytetar p\u00ebr pasojat e autoritarizmit.<\/p>\n\n\n\n

6.5 K\u00ebrkimi dhe ndri\u00e7imi i fatit t\u00eb personave t\u00eb zhdukur<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Fenomeni i zhdukjeve me forc\u00eb p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb nga plag\u00ebt m\u00eb t\u00eb r\u00ebnda t\u00eb diktatur\u00ebs komuniste. AIDSSH luan nj\u00eb rol ky\u00e7 n\u00eb ndri\u00e7imin e fatit t\u00eb personave t\u00eb zhdukur, pasi arkivat shpesh jan\u00eb burimi i vet\u00ebm i besuesh\u00ebm i informacionit mbi arrestimet, ekzekutimet dhe vendet e varrimit.<\/p>\n\n\n\n

P\u00ebrmes k\u00ebrkimit arkivor, bashk\u00ebpunimit me institucione t\u00eb tjera shtet\u00ebrore dhe organizata nd\u00ebrkomb\u00ebtare, si dhe p\u00ebrfshirjes s\u00eb d\u00ebshmive gojore, Autoriteti kontribuon n\u00eb rikthimin e s\u00eb drejt\u00ebs p\u00ebr t\u00eb ditur p\u00ebr familjar\u00ebt dhe n\u00eb nd\u00ebrtimin e nj\u00eb kujtese publike t\u00eb bazuar n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn.<\/p>\n\n\n\n

6.6 Mediateka dhe platforma edukative \u201cM\u00ebsojm\u00eb nga e Kaluara\u201d: arkivi si hap\u00ebsir\u00eb publike dhe pedagogjike<\/strong><\/p>\n\n\n\n

N\u00eb p\u00ebrputhje me misionin e saj p\u00ebr ta kthyer arkivin nga hap\u00ebsir\u00eb e mbyllur n\u00eb burim publik t\u00eb dijes, AIDSSH ka zhvilluar mediatek\u00ebn dhe platform\u00ebn edukative t\u00eb burimeve t\u00eb hapura \u201cM\u00ebsojm\u00eb nga e Kaluara\u201d<\/strong>, t\u00eb cilat p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb nj\u00eb hap cil\u00ebsor n\u00eb nd\u00ebrthurjen e arkivit me edukimin qytetar dhe historik.<\/p>\n\n\n\n

Mediateka: publikimi dhe nd\u00ebrmjet\u00ebsimi i arkivit<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mediateka funksionon si nj\u00eb form\u00eb e re publikimi arkivor, ku dokumentet, d\u00ebshmit\u00eb, materialet audiovizive dhe burimet dyt\u00ebsore p\u00ebrzgjidhen, kontekstualizohen dhe b\u00ebhen t\u00eb aksesueshme p\u00ebr publikun e gjer\u00eb. Ndryshe nga arkivi tradicional, i cili k\u00ebrkon kompetenc\u00eb t\u00eb specializuar p\u00ebr p\u00ebrdorim, mediateka nd\u00ebrton ura nd\u00ebrmjet dokumentit arkivor dhe lexuesit jo-profesionist, duke ofruar shpjegime, narrativa historike dhe korniza interpretimi.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, mediateka nuk e thjeshton dokumentin, por e p\u00ebrkthen at\u00eb n\u00eb gjuh\u00eb publike<\/strong>, duke ruajtur integritetin e burimit historik dhe duke shmangur keqinterpretimin ose instrumentalizimin e tij. Ajo sh\u00ebrben si mjet i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr transparenc\u00ebn, edukimin dhe komunikimin institucional me shoq\u00ebrin\u00eb.<\/p>\n\n\n\n

\u201cM\u00ebsojm\u00eb nga e Kaluara\u201d: platform\u00eb edukative p\u00ebr arsimin formal dhe joformal<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Platforma \u201cM\u00ebsojm\u00eb nga e Kaluara\u201d<\/strong> \u00ebsht\u00eb konceptuar si nj\u00eb mjet edukimi historik dhe qytetar, i p\u00ebrshtatur p\u00ebr p\u00ebrdorim n\u00eb shkolla, universitete dhe programe jasht\u00ebkurrikulare. Ajo ofron burime t\u00eb hapura, materiale didaktike, dosje tematike dhe p\u00ebrmbajtje multimediale t\u00eb nd\u00ebrtuara mbi dokumente arkivore autentike.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb arsimin formal, platforma p\u00ebrdoret si material mb\u00ebshtet\u00ebs p\u00ebr kurrikulat ekzistuese<\/strong>, duke ndihmuar m\u00ebsuesit dhe nx\u00ebn\u00ebsit t\u00eb trajtojn\u00eb tema si diktatura, t\u00eb drejtat e njeriut, liria akademike dhe shteti i s\u00eb drejt\u00ebs p\u00ebrmes burimeve primare dhe analiz\u00ebs kritike. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, historia nuk paraqitet si narrativ\u00eb lineare, por si proces interpretimi dhe reflektimi.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb arsimin joformal dhe aktivitetet jasht\u00ebkurrikulare, platforma sh\u00ebrben si hap\u00ebsir\u00eb e t\u00eb nx\u00ebnit aktiv, duke nxitur debat, mendim kritik dhe nd\u00ebrgjegj\u00ebsim qytetar. Ajo krijon mund\u00ebsi p\u00ebr projekte shkollore, pun\u00eb k\u00ebrkimore dhe nd\u00ebrveprim nd\u00ebrmjet brezave, duke e vendosur kujtes\u00ebn historike n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb formimit demokratik.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb t\u00eb dyja rastet, \u201cM\u00ebsojm\u00eb nga e Kaluara\u201d synon t\u00eb zhvilloj\u00eb tek t\u00eb rinjt\u00eb jo vet\u00ebm njohuri historike, por edhe kompetenca qytetare, ndjeshm\u00ebri etike dhe aft\u00ebsi p\u00ebr t\u00eb dalluar propagand\u00ebn nga faktet historike.<\/p>\n\n\n\n

7. Etika e hapjes s\u00eb dosjeve: dilema morale dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsi institucionale<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Hapja e dosjeve t\u00eb policive politike p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb nga proceset m\u00eb delikate t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb tranzicionale, sepse ajo vendos p\u00ebrball\u00eb nj\u00ebra-tjetr\u00ebs disa parime themelore t\u00eb rendit demokratik. Nga nj\u00ebra an\u00eb q\u00ebndron e drejta p\u00ebr t\u00eb ditur dhe nevoja shoq\u00ebrore p\u00ebr transparenc\u00eb; nga ana tjet\u00ebr, mbrojtja e dinjitetit njer\u00ebzor, e privat\u00ebsis\u00eb dhe parandalimi i riviktimizimit.<\/p>\n\n\n\n

Hannah Arendt paralajm\u00ebron se e v\u00ebrteta, n\u00ebse nxirret jasht\u00eb nj\u00eb kornize etike dhe institucionale, mund t\u00eb shnd\u00ebrrohet n\u00eb instrument t\u00eb nj\u00eb dhune t\u00eb re. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, hapja e dosjeve nuk mund t\u00eb jet\u00eb akt i pakontrolluar publikimi, por proces i strukturuar, i bazuar n\u00eb ligj, profesionaliz\u00ebm dhe etik\u00eb.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuad\u00ebr, skema morale e hapjes s\u00eb dosjeve p\u00ebrfshin disa tensione thelb\u00ebsore:
\u2013 transparenc\u00eb kundrejt privat\u00ebsis\u00eb<\/strong>,
\u2013 drejt\u00ebsi kundrejt hakmarrjes<\/strong>,
\u2013 e v\u00ebrtet\u00eb kundrejt rrezikut t\u00eb riviktimizimit<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Detyra e institucioneve t\u00eb kujtes\u00ebs, si AIDSSH, \u00ebsht\u00eb t\u00eb menaxhojn\u00eb k\u00ebto tensione duke garantuar akses n\u00eb dokumente, por nj\u00ebkoh\u00ebsisht duke mbrojtur dinjitetin e individit dhe duke shmangur p\u00ebrdorimin sensacionalist ose politik t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs. Etika e hapjes s\u00eb dosjeve \u00ebsht\u00eb, n\u00eb thelb, nj\u00eb etik\u00eb e p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n\n\n\n

8. N\u00ebse dosjet nuk do t\u00eb hapeshin: pasojat p\u00ebr historin\u00eb dhe demokracin\u00eb<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb thelb\u00ebsore p\u00ebr t\u00eb kuptuar r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e hapjes s\u00eb dosjeve \u00ebsht\u00eb analiza kund\u00ebrfaktike: \u00e7far\u00eb do t\u00eb ndodhte n\u00ebse dosjet e ish-Sigurimit t\u00eb Shtetit do t\u00eb mbeteshin t\u00eb mbyllura?<\/p>\n\n\n\n

S\u00eb pari, mos-hapja e dosjeve do t\u00eb prodhonte harres\u00eb institucionale<\/strong>. Pa dokumente, historia do t\u00eb mbetej e varur nga kujtesa individuale, e cila \u00ebsht\u00eb e fragmentuar, selektive dhe shpesh e ndikuar nga frika apo interesi.<\/p>\n\n\n\n

S\u00eb dyti, do t\u00eb forcoheshin mitet dhe nostalgjia<\/strong> p\u00ebr regjimin e kaluar. N\u00eb munges\u00eb t\u00eb provave arkivore, narrativat idealizuese do t\u00eb kishin terren t\u00eb favorsh\u00ebm p\u00ebr t\u2019u riprodhuar, duke relativizuar krimet e diktatur\u00ebs dhe duke minimizuar vuajtjet e viktimave.<\/p>\n\n\n\n

S\u00eb treti, demokracia do t\u00eb nd\u00ebrtohej mbi heshtje dhe mos-p\u00ebrgjegj\u00ebsi<\/strong>, jo mbi transparenc\u00eb dhe besim. Si\u00e7 thekson Tony Judt, shoq\u00ebrit\u00eb q\u00eb nuk p\u00ebrballen me t\u00eb kaluar\u00ebn e tyre rrezikojn\u00eb t\u00eb riprodhojn\u00eb forma t\u00eb reja autoritarizmi.<\/p>\n\n\n\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, hapja e dosjeve nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm akt retrospektiv, por mekaniz\u00ebm preventiv demokratik<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

9. Kosova n\u00eb arkivat e AIDSSH: dokumente p\u00ebr nj\u00eb histori t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Arkivat e AIDSSH p\u00ebrmbajn\u00eb nj\u00eb fond t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dokumentar mbi Kosov\u00ebn, i njohur si Fondi \u201cKosova\u201d<\/strong>, me mbi 11.600 fashikuj. K\u00ebto dokumente d\u00ebshmojn\u00eb ndjekjen e veprimtar\u00ebve politik\u00eb kosovar\u00eb, marr\u00ebdh\u00ebniet shqiptaro-jugosllave dhe monitorimin e l\u00ebvizjeve studentore dhe intelektuale, ve\u00e7an\u00ebrisht gjat\u00eb viteve 1981\u20131982.<\/p>\n\n\n\n

Ky fond ka r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb dyfisht\u00eb. S\u00eb pari, ai ndri\u00e7on m\u00ebnyr\u00ebn se si aparatet e siguris\u00eb s\u00eb dy shteteve socialiste bashk\u00ebpunonin ose nd\u00ebrvepronin n\u00eb ndjekjen e individ\u00ebve dhe ideve. S\u00eb dyti, ai krijon mund\u00ebsi p\u00ebr nj\u00eb historiografi t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt shqiptare, t\u00eb bazuar n\u00eb burime primare, jo n\u00eb narrativa t\u00eb ndara komb\u00ebtare.<\/p>\n\n\n\n

Bashk\u00ebpunimi nd\u00ebrmjet AIDSSH, Institutit t\u00eb Historis\u00eb \u201cAli Hadri\u201d dhe Institutit Albanologjik t\u00eb Prishtin\u00ebs synon pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb: nd\u00ebrtimin e nj\u00eb hap\u00ebsire t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt k\u00ebrkimore, ku historia trajtohet si proces shkencor, jo si instrument politik.<\/p>\n\n\n\n

10. P\u00ebrfundim: e v\u00ebrteta, kujtesa dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsia akademike <\/strong><\/p>\n\n\n\n

N\u00eb p\u00ebrfundim, hapja e dosjeve t\u00eb policive politike nuk duhet par\u00eb si akt hakmarrjeje ndaj s\u00eb kaluar\u00ebs, por si akt p\u00ebrgjegj\u00ebsie ndaj s\u00eb ardhmes<\/strong>. Arkivat jan\u00eb mekanizma p\u00ebrmes t\u00eb cil\u00ebve shoq\u00ebrit\u00eb post-diktatoriale nd\u00ebrtojn\u00eb kujtes\u00ebn, rikthejn\u00eb dinjitetin e viktimave dhe forcojn\u00eb besimin publik.<\/p>\n\n\n\n

Pa t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn nuk ka kujtes\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme; pa kujtes\u00ebn nuk ka drejt\u00ebsi; dhe pa drejt\u00ebsin\u00eb nuk ka demokraci funksionale. Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse komuniteti akademik ka nj\u00eb rol t\u00eb paz\u00ebvend\u00ebsuesh\u00ebm: t\u00eb lexoj\u00eb dokumentet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kritike, t\u00eb shmang\u00eb instrumentalizimin politik t\u00eb historis\u00eb dhe t\u00eb kontribuoj\u00eb n\u00eb nd\u00ebrtimin e nj\u00eb kulture demokratike t\u00eb bazuar n\u00eb dije dhe etik\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb proces, AIDSSH p\u00ebrfaq\u00ebson jo vet\u00ebm nj\u00eb institucion arkivor, por nj\u00eb aktor aktiv t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb tranzicionale dhe t\u00eb politikave t\u00eb kujtes\u00ebs, duke lidhur t\u00eb kaluar\u00ebn me t\u00eb tashmen dhe duke garantuar q\u00eb e v\u00ebrteta t\u00eb mos mbetet peng i heshtjes.<\/p>\n\n\n\n

P\u00ebr m\u00eb shum\u00eb klikoni linkun:<\/a><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ligj\u00ebrat\u00eb e Dr. Gentiana Sula, Kryetare e Autoriteti p\u00ebr Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit t\u00eb Shtetit (AIDSSH) mbajtur p\u00ebr Institutin Albanologjik t\u00eb Prishtin\u00ebs dhe komunitetin akademik n\u00eb Kosov\u00eb, 15-16 dhjetor 2025. 1. Hyrje: e v\u00ebrteta historike si kusht i demokracis\u00eb Shoq\u00ebrit\u00eb q\u00eb kan\u00eb kaluar p\u00ebrvoja diktatoriale apo autoritare p\u00ebrballen me nj\u00eb sfid\u00eb t\u00eb dyfisht\u00eb: nga […]<\/p>","protected":false},"author":3,"featured_media":11599,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[30],"tags":[101,102,163,162],"class_list":["post-11609","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-fjalimet-e-kryetares","tag-autoriteti-i-dosjeve","tag-gentiana-sula","tag-hapjadosjevesekrete","tag-ligjerata"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11609","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11609"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11609\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11617,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11609\/revisions\/11617"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11599"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11609"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11609"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11609"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}