{"id":9583,"date":"2025-08-27T15:06:01","date_gmt":"2025-08-27T13:06:01","guid":{"rendered":"https:\/\/aidssh.al\/?p=9583"},"modified":"2025-08-27T15:14:41","modified_gmt":"2025-08-27T13:14:41","slug":"lea-ypi-cfare-gjeta-ne-dosjen-e-gjyshes-time-te-policia-sekrete","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/aidssh.al\/en\/lea-ypi-cfare-gjeta-ne-dosjen-e-gjyshes-time-te-policia-sekrete\/","title":{"rendered":"Lea Ypi: What I Found in My Grandmother's File in the Secret Police"},"content":{"rendered":"<p>\"Lea Ypi: What I Found in My Grandmother\u2019s File in the Secret Police\"<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-left\"><br>The author of the memoir 'Free', about her childhood in communist Albania, achieved great success. In her new book, 'Indignity', she revisits the lives of her grandparents, who suffered under the dictatorship<br>\u201cUn\u00eb nuk ndihem viktim\u00eb\u2026 personalisht nuk kam nevoj\u00eb p\u00ebr hakmarrje,\u201d \u2013 thot\u00eb Lea Ypi.<br>Laura Hackett<br>E m\u00ebrkur\u00eb, 20 gusht 2025, ora 06:00, The Sunday Times<br>Arkivi i Sigurimit, q\u00eb mban dokumentet e ish-policis\u00eb sekrete shqiptare, ndodhet n\u00eb mes t\u00eb nj\u00eb kompleksi t\u00eb madh ushtarak n\u00eb Tiran\u00eb. P\u00ebr t\u00eb hyr\u00eb, duhet t\u00eb dor\u00ebzosh pasaport\u00ebn, pastaj t\u00eb kalosh pran\u00eb ushtar\u00ebve q\u00eb b\u00ebjn\u00eb st\u00ebrvitje k\u00ebmb\u00ebsorie mes tankeve e artileris\u00eb s\u00eb vjet\u00ebr, t\u00eb radhitura aq kuturu sa duken sikur kan\u00eb r\u00ebn\u00eb nga qielli.<br>Po t\u00eb isha vet\u00ebm, mund t\u00eb m\u00eb zinte djersa. Por isha me Lea Ypin, shkrimtare dhe filozofe shqiptare 45\u2011vje\u00e7are, kujtimet e s\u00eb cil\u00ebs, \u201cFree: Coming of Age at the End of History\u201d, e ngjit\u00ebn n\u00eb njohje nd\u00ebrkomb\u00ebtare kur u botuan m\u00eb 2021.<br>\u201cFree\u201d ishte nj\u00eb v\u00ebshtrim me syt\u00eb e nj\u00eb f\u00ebmije i kolapsit t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb s\u00eb Enver Hoxh\u00ebs. I shkruar me menj\u00ebhershm\u00ebrin\u00eb e proz\u00ebs letrare, me imazhe trondit\u00ebse t\u00eb jet\u00ebs n\u00eb stacionin e fundit stalinist t\u00eb Evrop\u00ebs \u2014 kana\u00e7e Koka\u2011Kola t\u00eb p\u00ebrdorura si zbukurime sht\u00ebpie, apo let\u00ebr\u2011karamele t\u00eb zbraz\u00ebta q\u00eb shk\u00ebmbeheshin p\u00ebr shkak t\u00eb er\u00ebs s\u00eb pazakont\u00eb \u2014 libri u b\u00eb sensacion nga fjala e goj\u00ebs. \u201cFree\u201d u b\u00eb bestseller i Sunday Times, fitoi \u00e7mimin Ondaatje dhe u fut n\u00eb list\u00ebn e shkurt\u00ebr p\u00ebr Baillie Gifford dhe Costa Biography.<br>Ishte hera ime e par\u00eb n\u00eb arkiv \u2014 n\u00eb fakt, hera ime e par\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri \u2014 por Ypi \u00ebsht\u00eb vizitore e rregullt. Brenda, kryetarja e arkivit, Gentiana Sula, flet me t\u00eb si me nj\u00eb mike t\u00eb vjet\u00ebr. Sepse pik\u00ebrisht k\u00ebtu Ypi ka hulumtuar librin e saj t\u00eb ri, \u201cIndignity: A Life Reimagined\u201d.<br>Ajo m\u00eb tregon se gjith\u00e7ka nisi me nj\u00eb postim n\u00eb Facebook. \u201cMora nj\u00eb mesazh nga nj\u00eb mike: \u2018E ke par\u00eb q\u00eb gjyshja jote \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb virale n\u00eb Facebook?\u2019 Pastaj zbulova nj\u00eb foto t\u00eb saj q\u00eb s\u2019e kisha par\u00eb kurr\u00eb, postuar nga dikush q\u00eb nuk e njihja, e shoq\u00ebruar me qindra komente n\u00ebn\u00e7muese.\u201d<br>Fotoja tregon gjyshen e saj, Leman Ypi, dhe gjyshin, Asllanin, n\u00eb muajin e mjaltit n\u00eb Dolomite. T\u00eb shtrir\u00eb n\u00eb shezlong\u00eb; Leman, q\u00eb i ngjan habitsh\u00ebm mbes\u00ebs, e mb\u00ebshtjell\u00eb me nj\u00eb pallto leshi t\u00eb bardh\u00eb, buz\u00ebqesh kamer\u00ebs. Nj\u00eb imazh romantik, ve\u00e7se i realizuar n\u00eb dimrin e vitit 1941. Leman dhe Asllani, i biri i nj\u00eb politikani q\u00eb simpatizonte fashizmin, po rrezitonin diell te Hotel Vittoria nd\u00ebrsa lufta p\u00ebrfshinte Europ\u00ebn dhe bot\u00ebn.<br>\u201cElitat tona mbeten moralisht t\u00eb falimentuara\u201d, shkruhej n\u00eb nj\u00eb koment. Pastaj mllefi iu drejtua vet\u00eb pik\u00ebpamjeve socialiste t\u00eb Ypit: \u201cTurp\u00ebrove jo vet\u00ebm gjyshen t\u00ebnde, por t\u00eb gjitha viktimat e komunizmit, komuniste e ndyr\u00eb.\u201d M\u00eb pas n\u00eb sh\u00ebnjest\u00ebr kaloi Leman: \u201cEdhe gjyshja ishte e ndyr\u00eb\u201d; \u201cNdoshta jo e ndyr\u00eb, por spiune komuniste. Dhe para k\u00ebsaj, bashk\u00ebpun\u00ebtore e fashist\u00ebve.\u201d<br>Ypi u m\u00ebrzit, por pastaj i lindi nj\u00eb pyetje m\u00eb e madhe. \u201cPyetja filozofike \u00ebsht\u00eb: si mund t\u00eb mbrohet nj\u00eb i vdekur dhe trash\u00ebgimia e tij? Mendova: duhet t\u00eb rikuperoj tregimin origjinal.\u201d<br>Ajo fotografi u b\u00eb b\u00ebrthama e \u201cIndignity\u201d, q\u00eb nd\u00ebrthur nj\u00eb rr\u00ebfim n\u00eb vet\u00ebn e par\u00eb p\u00ebr k\u00ebrkimin e Ypit n\u00eb arkiva me nj\u00eb rr\u00ebfim n\u00eb vet\u00ebn e tret\u00eb \u2014 i lexuesh\u00ebm si roman \u2014 ku imagjinohet jeta e gjyshes s\u00eb saj p\u00ebrgjat\u00eb shekullit XX.<br>Gjat\u00eb atyre dekadave, Shqip\u00ebria ishte n\u00eb l\u00ebvizje t\u00eb p\u00ebrhershme \u2014 vendi l\u00ebvizi mes republike t\u00eb pavarur dhe shteti monarkik n\u00ebn (mbretin me emrin e mrekulluesh\u00ebm) Zog. M\u00eb pas u pushtua nga Italia fashiste e nga Gjermania naziste, p\u00ebr t\u00eb kaluar n\u00eb shtet nj\u00ebpartiak komunist, t\u00eb udh\u00ebhequr nga diktatori Hoxha. Ishte nj\u00eb prej regjimeve m\u00eb shtyp\u00ebse dhe m\u00eb t\u00eb izoluara n\u00eb bllokun lindor. Regjimi ra vet\u00ebm n\u00eb vitin 1992, duke sjell\u00eb kaos t\u00eb gjithansh\u00ebm dhe, pasi shum\u00eb njer\u00ebz humb\u00ebn kursimet n\u00eb skemat piramidale, anarki t\u00eb plot\u00eb.<br>Lemani i p\u00ebrjetoi t\u00eb gjitha k\u00ebto. E lindur m\u00eb 1918, mbes\u00eb e nj\u00eb pashai, u rrit n\u00eb Selanik (sot Selanik n\u00eb Greqi), at\u00ebher\u00eb pjes\u00eb e Perandoris\u00eb Osmane. Pas shthurjes s\u00eb perandoris\u00eb, n\u00eb mosh\u00ebn 18\u2011vje\u00e7are u zhvendos vet\u00ebm n\u00eb Tiran\u00eb. Aty u martua me Asllanin, djalin e politikanit Xhafer Ypi.<br>Asllani nuk binte dakord me t\u00eb djatht\u00ebn e t\u00eb atit; ai ishte socialdemokrat dhe madje kishte studiuar n\u00eb Paris me Hoxh\u00ebn. Megjithat\u00eb, disa jav\u00eb pasi komunist\u00ebt mor\u00ebn pushtetin \u2014 me Hoxh\u00ebn si udh\u00ebheq\u00ebs \u2014 ai u arrestua, u akuzua p\u00ebr agjitacion e propagand\u00eb dhe u d\u00ebnua me 15 vjet burg. Krimi i tij i v\u00ebrtet\u00eb, sidoqoft\u00eb, ishte mbiemri. Deri at\u00ebher\u00eb, \u00e7ifti kishin nj\u00eb djal\u00eb t\u00eb vog\u00ebl, Zafon \u2014 baban\u00eb e Leas. N\u00ebn mbik\u00ebqyrje t\u00eb rrept\u00eb, Lemanin e d\u00ebrguan n\u00eb kampet e pun\u00ebs; mund ta vizitonte burrin vet\u00ebm dy her\u00eb n\u00eb vit.<br>N\u00eb drit\u00ebn e viteve q\u00eb do vinin, kuptohet pse Leman, kur Lea e pyeste p\u00ebr at\u00eb muaj mjalti n\u00eb koh\u00eb t\u00eb pap\u00ebrshtatshme, \u201cgjithmon\u00eb thoshte se ishte koha m\u00eb e lumtur e jet\u00ebs s\u00eb saj\u201d. E megjithat\u00eb, gjyshja q\u00eb takohemi te \u201cFree\u201d nuk \u00ebsht\u00eb e n\u00ebnshtruar apo e d\u00ebrrmuar. Ajo \u00ebsht\u00eb stoike, e q\u00ebndrueshme dhe dinjitoze, me nj\u00eb besim t\u00eb pal\u00ebkundur se mund t\u00eb b\u00ebjm\u00eb zgjedhje morale, cilatdo qofshin rrethanat. Mbi t\u00eb gjitha, ajo nuk \u00ebsht\u00eb viktim\u00eb.<br>Ky \u00ebsht\u00eb edhe besimi q\u00eb i ka kaluar mbes\u00ebs. Pavar\u00ebsisht padrejt\u00ebsive ndaj familjes s\u00eb saj gjat\u00eb regjimit \u2014 d\u00ebnime me burg, humbje pronash e pasurie, ndarje nga t\u00eb af\u00ebrmit \u2014 Ypi k\u00ebmb\u00ebngul: \u201cNuk ndihem viktim\u00eb\u2026 personalisht nuk kam nevoj\u00eb p\u00ebr hakmarrje, apo p\u00ebr ndonj\u00eb lloj hakmarrjeje.\u201d<br>Gjat\u00eb takimeve tona \u2014 nj\u00eb dark\u00eb familjare n\u00eb sht\u00ebpin\u00eb e saj n\u00eb Acton, nj\u00eb ligj\u00ebrat\u00eb q\u00eb mban n\u00eb LSE dhe pastaj nj\u00eb udh\u00ebtim n\u00eb Shqip\u00ebri \u2014 kuptova se Ypi \u00ebsht\u00eb inteligjente, me humor t\u00eb mir\u00eb dhe kok\u00ebfort\u00ebsisht optimiste. Pun\u00ebtore e pap\u00ebrtuar q\u00eb nuk i p\u00eblqejn\u00eb pushimet (ajo dhe i shoqi, po ashtu profesor n\u00eb LSE, preferojn\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb \u201cvisiting fellowships\u201d jasht\u00eb gjat\u00eb ver\u00ebs, duke marr\u00eb me vete tre f\u00ebmij\u00ebt), Ypi nuk e do muhabetin e leht\u00eb. Nj\u00eb bised\u00eb me t\u00eb mund t\u00eb endet n\u00eb politik\u00eb, filozofi, let\u00ebrsi e gjuh\u00eb, por rrall\u00eb tek moti. Kjo mund ta b\u00ebj\u00eb t\u00eb ting\u00eblloj\u00eb imponuese, por ajo \u00ebsht\u00eb e af\u00ebrt dhe bujare me v\u00ebmendjen e saj.<br>T\u00eb gjitha k\u00ebto cil\u00ebsi u injoruan n\u00eb nj\u00eb kolon\u00eb fam\u00ebkeqe t\u00eb Spectator\u2011it, shkruar nga Lloyd Evans n\u00eb prill 2024. Pasi ndoqi nj\u00eb ligj\u00ebrat\u00eb t\u00eb Ypit n\u00eb Darwin College, Cambridge (t\u00eb cilin gabimisht e quajti \u201cDowning\u201d College), ai shkroi: \u201cFlok\u00ebt e saj biond\u00eb q\u00eb i vareshin mbi supe t\u00ebrhoq\u00ebn shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr v\u00ebmendjen time sesa reflektimet e saj politike.\u201d Evans madje sugjeroi se ligj\u00ebrata e kishte nxitur aq shum\u00eb sa pagoi p\u00ebr seks m\u00eb pas.<br>Reagimi i Ypit n\u00eb X ishte thumbues: \u201cK\u00ebshill\u00eb p\u00ebr studiuesit: her\u00ebn tjet\u00ebr q\u00eb t\u00eb ligj\u00ebroni p\u00ebr Kantin dhe revolucione n\u00eb \u2018Downing\u2019 (@DarwinCollege) Cambridge, sigurohuni q\u00eb flok\u00ebt t\u2019i keni lidhur rregull dhe q\u00eb t\u00eb mos jeni bionde.\u201d<br>Komente t\u00eb tilla ndez\u00ebn nj\u00eb diskutim mbi mizogjinin\u00eb n\u00eb akademi. Por, duke folur me Ypin tani, t\u00eb krijohet p\u00ebrshtypja se ajo e pendon p\u00ebrgjigjen ndaj kolon\u00ebs. \u201cKur shp\u00ebrthen nj\u00eb furtun\u00eb e till\u00eb, \u00ebsht\u00eb gati bezdis\u00ebse, sepse mendon: a nuk e kuptuat se kjo ka ndodhur gjithmon\u00eb? A ju duhej ky rast individual q\u00eb t\u00eb shihnit se padrejt\u00ebsia strukturore \u00ebsht\u00eb p\u00ebrher\u00eb aty?\u201d<br>Ajo ma tregon k\u00ebt\u00eb n\u00eb apartamentin e s\u00eb \u00ebm\u00ebs n\u00eb Durr\u00ebs, qyteti bregdetar gjysm\u00eb ore nga Tirana, ku u rrit. Rikthimi n\u00eb Shqip\u00ebri nuk \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb i leht\u00eb p\u00ebr Ypin. Nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm fakti q\u00eb tani \u00ebsht\u00eb em\u00ebr i njohur, q\u00eb shpesh e ndalin p\u00ebr foto; \u00ebsht\u00eb se pritja ndaj \u201cFree\u201d, pothuaj krejt\u00ebsisht pozitive n\u00eb Mbret\u00ebrin\u00eb e Bashkuar, ishte duksh\u00ebm m\u00eb e p\u00ebrzier n\u00eb atdhe.<br>P\u00ebrshkrimi i f\u00ebmij\u00ebris\u00eb s\u00eb saj n\u00eb komuniz\u00ebm, kur ajo s\u2019e kuptonte ende p\u00ebrmas\u00ebn e shtypjes s\u00eb shtetit, u pa nga disa si idealizim, madje nostalgji \u2014 sidomos pasi ajo kritikon kaosin post\u2011komunist. M\u00eb e v\u00ebshtira, shum\u00eb t\u00eb af\u00ebrm t\u00eb saj u prish\u00ebn me t\u00eb p\u00ebr librin, duke ndjer\u00eb se ai e zvog\u00eblonte vuajtjen e t\u00eb af\u00ebrmve t\u00eb tyre t\u00eb burgosur. Ajo tregon nj\u00eb Nat\u00eb t\u00eb Vitit t\u00eb Ri me ng\u00ebr\u00e7, kur nj\u00eb tavolin\u00eb plot t\u00eb af\u00ebrmve hesht\u00ebn sapo hyri dhe kthyen shikimin anash.<br>Megjithat\u00eb, Ypi nuk pendohet p\u00ebr at\u00eb q\u00eb shkroi, as nuk sheh nevoj\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb mbrohet. \u201cNdjeva se edhe pse disa biseda nuk ishin t\u00eb k\u00ebndshme, shum\u00eb biseda n\u00eb fakt ishin frytdh\u00ebn\u00ebse.\u201d Ajo beson se autor\u00ebt duhet t\u00eb t\u00ebrhiqen nga debati sapo libri botohet. \u201cAjo q\u00eb e dua te let\u00ebrsia \u00ebsht\u00eb se \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtet demokratike\u2026 M\u00eb duket se autor\u00ebt q\u00eb, pasi libri mbaron, duan t\u00eb kontrollojn\u00eb narrativ\u00ebn e pritjes s\u00eb tij, po ia heqin demokracin\u00eb.\u201d<br>Disa lexues, megjithat\u00eb, u shqet\u00ebsuan p\u00ebr sakt\u00ebsin\u00eb. Edhe pse narratorja e \u201cFree\u201d ishte qart\u00ebsisht nj\u00eb f\u00ebmij\u00eb pa akses t\u00eb plot\u00eb te faktet, disa vendas kund\u00ebrshtuan detaje specifike. N\u00eb kapitullin hap\u00ebs, fjala vjen, Lea i shp\u00ebton nj\u00eb turme protestuesish dhe vrapon drejt nj\u00eb statuje t\u00eb Stalinit. Ajo e p\u00ebrqafon, \u201cfaqja e djatht\u00eb e shtypur mbi kofsh\u00ebn e Stalinit\u201d. Por kritik\u00eb shqiptar\u00eb than\u00eb se n\u00eb Durr\u00ebs m\u00eb 1990 kishte vet\u00ebm nj\u00eb bust t\u00eb vog\u00ebl t\u00eb Stalinit. Kur e pyes p\u00ebr k\u00ebt\u00eb, Ypi p\u00ebrgjigjet: \u201cKam menduar gjithmon\u00eb se t\u00eb kujtuarit \u00ebsht\u00eb edhe rikrijim. Nuk besoj se ekziston nj\u00eb kujtes\u00eb \u2018drejt\u2019, asnj\u00ebher\u00eb. Gjithmon\u00eb zbulon di\u00e7ka duke projektuar at\u00eb q\u00eb tani mendon p\u00ebr gj\u00ebrat.\u201d<br>\u00cbsht\u00eb e qart\u00eb se kritikat kan\u00eb l\u00ebn\u00eb gjurm\u00eb. N\u00eb \u201cIndignity\u201d, ajo p\u00ebrdor rr\u00ebfim n\u00eb vet\u00ebn e tret\u00eb p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb t\u00eb qart\u00eb se ku ka material t\u00eb imagjinuar: askush s\u2019mund ta lexoj\u00eb k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr dhe ta ngat\u00ebrroj\u00eb me jofiksion t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb. \u201cNdoshta i d\u00ebgjova kritik\u00ebt m\u00eb shum\u00eb se\u00e7 duhej, por mendova se kishte kuptim,\u201d thot\u00eb ajo. \u201cPasi shkrova \u2018Free\u2019, kuptova se n\u00eb vende t\u00eb traumatizuara, ku duhet p\u00ebrballuar padrejt\u00ebsia historike, ekziston nj\u00eb fiksim me t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn\u2026 Nuk \u00ebsht\u00eb se po g\u00ebnjeja a di\u00e7ka e till\u00eb. Thjesht s\u2019kisha kuptuar sa pesh\u00eb ka dhe sa investim b\u00ebjn\u00eb njer\u00ebzit n\u00eb k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje. Dhe doja ta merrja seriozisht.\u201d<br>Ypi qartazi e do shum\u00eb vendin e saj, pavar\u00ebsisht kurtheve t\u00eb t\u00eb shkruarit p\u00ebr t\u00eb. A e ka menduar t\u00eb hyj\u00eb n\u00eb politik\u00eb? \u201cMendoj p\u00ebr k\u00ebt\u00eb dhe m\u00eb pyesin shpesh n\u00eb Shqip\u00ebri,\u201d p\u00ebrgjigjet. \u201cPor ndihem se, po t\u00eb hyja n\u00eb politik\u00eb, t\u00eb gjitha gj\u00ebrat n\u00eb t\u00eb cilat besoj do t\u00eb m\u00eb duhej t\u2019i fusja n\u00eb kllapa, t\u2019i lija m\u00ebnjan\u00eb.\u201d<br>Ajo nuk e ka problem t\u00eb quhet socialiste, por nuk jep besnik\u00ebri ndaj ndonj\u00eb partie apo ideologjie t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. N\u00eb fund t\u00eb ligj\u00ebrat\u00ebs s\u00eb saj n\u00eb LSE n\u00eb Lond\u00ebr, nj\u00eb student i b\u00ebri nj\u00eb pyetje t\u00eb gjat\u00eb p\u00ebr praktikat e realizimit t\u00eb socializmit n\u00eb Amerik\u00ebn e Jugut dhe ajo, me shk\u00eblqim n\u00eb sy, u p\u00ebrgjigj: \u201cK\u00ebtu \u00ebsht\u00eb momenti kur them: nuk jam Mesia, jam thjesht nj\u00eb vajz\u00eb shum\u00eb e lazdruar!\u201d<br>Por t\u00eb kthehemi tek arkivi i Sigurimit. Pas tre vitesh k\u00ebrkimi, Ypi s\u2019e kishte gjetur kurr\u00eb fotografin\u00eb virale t\u00eb gjyshes. \u201cFotoja si e till\u00eb nuk ishte kurr\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme,\u201d p\u00ebrfundon n\u00eb \u201cIndignity\u201d. \u201cGjithmon\u00eb ka qen\u00eb \u00e7\u00ebshtje kujtese.\u201d Stafi i arkivit pranoi t\u00eb na tregonte nj\u00eb dosje \u201crast\u00ebsore\u201d, p\u00ebr t\u00eb ilustruar llojin e pun\u00ebs s\u00eb tyre. Por, teksa zbrisnim n\u00eb bodrumin e arkivit, ku arkat metalike gjigante p\u00ebrplasen me dollap\u00eb druri, nga fytyra e Ypit u pa q\u00eb k\u00ebto nuk ishin dokumente t\u00eb rastit.<br>\u201c\u00cbsht\u00eb dosja e gjyshes sime!\u201d Ajo nuk e kishte par\u00eb kurr\u00eb n\u00eb let\u00ebr, ve\u00e7se si PDF n\u00eb kompjuterin lart. Edhe m\u00eb befasuese: teksa kthyem faqet, q\u00eb tashm\u00eb pothuaj i kishte m\u00ebsuar p\u00ebrmend\u00ebsh, gjet\u00ebm di\u00e7ka q\u00eb nuk ia kishin treguar kurr\u00eb: m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb duzin\u00eb fotografish bardhezi.<br>M\u00eb par\u00eb, Ypi kishte aplikuar n\u00eb arkiv si studiuese, jo si familjare, gj\u00eb q\u00eb ia kufizonte aksesin. Por tani zbulonte nj\u00eb nga nj\u00eb fotografit\u00eb e gjyshes s\u00eb re, fillimisht duke i marr\u00eb me gryk\u00ebsi, pastaj m\u00eb ngadal\u00eb. Ishin pamje nga jeta e Lemanit dhe Asllanit n\u00eb Tiran\u00eb. Ja ata n\u00eb nj\u00eb bar \u00e7ik, ja me djalin e tyre t\u00eb vog\u00ebl, babain e Leas.<br>Arrit\u00ebm te muaji i mjaltit i vitit 1941: n\u00eb disa foto Leman skion, n\u00eb t\u00eb tjera pozon pran\u00eb nj\u00eb akullnaje. Dhe ja, aty ishte, fotografia virale. Nuk ishte vjedhur aspak.<br>Munda t\u00eb shihja syt\u00eb e Ypit q\u00eb i mbusheshin me lot, edhe pse nuk i la t\u00eb derdheshin. \u201cMbaj mend q\u00eb, teksa po shikoja fotot, mendoja: \u2018Mir\u00eb, tani duhet t\u00eb rri e qet\u00eb, duhet t\u00eb mbaj fytyr\u00eb t\u00eb kthjell\u00ebt\u2019,\u201d m\u00eb tha m\u00eb pas.<br>U p\u00ebrpoqa t\u00eb imagjinoja \u00e7far\u00eb po ndiente: dhimbje p\u00ebr gjyshen dhe baban\u00eb, frustrim q\u00eb askush s\u2019ia kishte treguar k\u00ebto foto m\u00eb par\u00eb, apo thjesht leht\u00ebsim. Gabova n\u00eb t\u00eb gjitha. \u201cNdjenja kryesore p\u00ebr mua ishte nj\u00eb zem\u00ebrim i v\u00ebrtet\u00eb,\u201d tha Ypi. \u201cPo ta mendoj vet\u00ebm subjektivisht si mbes\u00eb q\u00eb po sheh k\u00ebto gj\u00ebra nga jeta e gjyshes s\u00eb saj, duke kuptuar si kjo jet\u00eb i \u00ebsht\u00eb marr\u00eb krejt\u00ebsisht dhe tani [kujtesat] jan\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb vend t\u00eb ftoht\u00eb\u2026 mendoj se ka shum\u00eb zem\u00ebrim aty.\u201d<br>Tani Ypi po ndjek procedurat p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb kopjet e fotografive. Jam kurioze n\u00ebse zbulimi i tyre, shum\u00eb pas shtypjes s\u00eb librit, i ka ndryshuar p\u00ebrfundimin e \u201cIndignity\u201d se historia, n\u00eb thelb, mbetet e paarritshme. Ajo tund kok\u00ebn.<br>\u201cBesoj se n\u00eb fakt e konfirmon iden\u00eb se ekzistojn\u00eb humbje t\u00eb parikthyeshme, se nuk mund t\u00eb kthehesh kurr\u00eb te origjinali,\u201d thot\u00eb. \u201cTi gjen di\u00e7ka q\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb e jotja. Ajo q\u00eb gjen \u00ebsht\u00eb nj\u00eb objekt q\u00eb i p\u00ebrket nj\u00eb institucioni, dhe \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e nj\u00eb kujtese kolektive.\u201d<br>\u201cPor mendoj se kjo vlen p\u00ebr \u00e7do foto. Kur shikoj fotot e f\u00ebmij\u00ebris\u00eb sime n\u00eb Shqip\u00ebri, pra n\u00eb komuniz\u00ebm, ato bot\u00eb jan\u00eb t\u00eb humbura. Edhe kur p\u00ebrpiqesh t\u2019i rikthesh me kujtes\u00eb, kurr\u00eb nuk rikthen at\u00eb q\u00eb ka qen\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb.\u201d<br>Kjo nuk do t\u00eb thot\u00eb se Ypi \u00ebsht\u00eb dor\u00ebzuar. Ajo beson se let\u00ebrsia mund t\u2019i rikrijoj\u00eb dhe t\u2019u jap\u00eb frym\u00eb atyre bot\u00ebve t\u00eb humbura. \u201cLet\u00ebrsia e mir\u00eb,\u201d shpjegon, \u201carrin t\u00eb b\u00ebj\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb madh shoq\u00ebror, analiz\u00eb shoq\u00ebrore, v\u00ebshtrim antropologjik e psikologjik, interpretim filozofik\u2026 Me let\u00ebrsi mund t\u2019u jap\u00ebsh jet\u00eb njer\u00ebzve q\u00eb askush s\u2019i ka njohur.\u201d Pasi e ktheu or\u00ebn pas, Ypi ka nisur pun\u00ebn p\u00ebr nj\u00eb vazhdim t\u00eb \u201cFree\u201d. Kush e di cilat jet\u00eb do t\u00eb arrij\u00eb t\u00eb ringjall\u00eb.<br>Lea Ypi do t\u00eb diskutoj\u00eb \u201cIndignity\u201d me Laura Hackett n\u00eb Waterstones Putney, m\u00eb 10 shtator.<br>\u201cIndignity: A Life Reimagined\u201d nga Lea Ypi (Allen Lane, \u00a322) botohet m\u00eb 4 shtator.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"768\" height=\"1024\" data-id=\"9584\" src=\"https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-768x1024.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-9584\" srcset=\"https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-768x1023.jpeg 768w, https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-225x300.jpeg 225w, https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-1153x1536.jpeg 1153w, https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-9x12.jpeg 9w, https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM.jpeg 1200w\" sizes=\"(max-width: 768px) 100vw, 768px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img decoding=\"async\" width=\"768\" height=\"1024\" data-id=\"9585\" src=\"https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-1-768x1024.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-9585\" srcset=\"https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-1-768x1023.jpeg 768w, https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-1-225x300.jpeg 225w, https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-1-1153x1536.jpeg 1153w, https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-1-9x12.jpeg 9w, https:\/\/aidssh.al\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/WhatsApp-Image-2025-08-27-at-2.48.48-PM-1.jpeg 1200w\" sizes=\"(max-width: 768px) 100vw, 768px\" \/><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Lea Ypi: \u00e7far\u00eb gjeta n\u00eb dosjen e gjyshes time te policia sekrete Autorja e kujtimeve \u201cFree\u201d, p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebrin\u00eb e saj n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb komuniste, pati nj\u00eb sukses t\u00eb madh. N\u00eb librin e ri, \u201cIndignity\u201d, ajo i rikthehet jet\u00ebs s\u00eb gjysh\u00ebrve t\u00eb saj, q\u00eb vuajt\u00ebn n\u00ebn diktatur\u00eb.\u201cUn\u00eb nuk ndihem viktim\u00eb\u2026 personalisht nuk kam nevoj\u00eb p\u00ebr hakmarrje,\u201d \u2013 [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":3,"featured_media":9584,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[80],"tags":[],"class_list":["post-9583","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-artikuj"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9583","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9583"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9583\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9584"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9583"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9583"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/aidssh.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9583"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}