“𝑁𝑒̈ 𝑒𝑚𝑒̈𝑟 𝑡𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝑟𝑖𝑛𝑗𝑣𝑒 𝑛𝑎𝑐𝑖𝑜𝑛𝑎𝑙𝑖𝑠𝑡𝑒̈, 𝑗𝑢 𝑏𝑒̈𝑗𝑚𝑒̈ 𝑡ℎ𝑖𝑟𝑟𝑗𝑒 𝑞𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝑘𝑟𝑦𝑒𝑛𝑖 𝑛𝑗𝑒̈ 𝑝𝑒̈𝑟𝑚𝑏𝑦𝑠𝑗𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑟𝑟𝑢𝑓𝑒𝑠ℎ𝑚𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑟𝑒𝑛𝑑𝑖𝑡 𝑏𝑢𝑟𝑜𝑘𝑟𝑎𝑡𝑖𝑘 𝑛𝑒̈ 𝑓𝑢𝑞𝑖! 𝐽𝑢 𝑘𝑒𝑛𝑖 𝑓𝑎𝑟𝑘𝑒̈𝑡𝑢𝑎𝑟 𝑏𝑒𝑠𝑖𝑚𝑖𝑛 𝑒 𝑟𝑖𝑛𝑖𝑠𝑒̈ 𝑠ℎ𝑞𝑖𝑝𝑡𝑎𝑟𝑒 𝑑ℎ𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑝𝑜𝑝𝑢𝑙𝑙𝑖𝑡. 𝐶̧𝑑𝑜 𝑣𝑜𝑛𝑒𝑠𝑒̈ 𝑒̈𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑚𝑒 𝑝𝑎𝑠𝑜𝑗𝑎 𝑝𝑒̈𝑟 𝑆ℎ𝑞𝑖𝑝𝑒̈𝑟𝑖𝑛𝑒̈, 𝑝𝑟𝑎𝑛𝑑𝑎𝑗 𝑚𝑜𝑠 ℎ𝑢𝑚𝑏𝑛𝑖 𝑘𝑜ℎ𝑒̈ 𝑠𝑒𝑝𝑠𝑒 𝑑𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑚𝑏𝑎𝑛𝑖 𝑒𝑑ℎ𝑒 𝑗𝑢 𝑝𝑒̈𝑟𝑔𝑗𝑒𝑔𝑗𝑒̈𝑠𝑖 ℎ𝑖𝑠𝑡𝑜𝑟𝑖𝑘𝑒! 𝐾𝑜ℎ𝑎 𝑗𝑢 𝑡ℎ𝑒̈𝑟𝑟𝑒𝑡 𝑠𝑎 𝑛𝑢𝑘 𝑒̈𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑡𝑒𝑝𝑒̈𝑟 𝑣𝑜𝑛𝑒̈”.
“𝑃𝑠𝑒 𝑓𝑒̈𝑚𝑖𝑗𝑒̈𝑡 𝑡𝑎𝑛𝑒̈ 𝑑𝑒𝑡𝑦𝑟𝑜ℎ𝑒𝑛 𝑡𝑒̈ 𝑙𝑒𝑥𝑜𝑗𝑛𝑒̈ 100 𝑙𝑖𝑏𝑟𝑎 𝑡𝑒̈ 𝐸𝑛𝑣𝑒𝑟𝑖𝑡 𝑛𝑒̈𝑝𝑒̈𝑟 𝑠ℎ𝑘𝑜𝑙𝑙𝑎, 𝑡𝑒̈ 𝑚𝑒̈𝑠𝑜𝑗𝑛𝑒̈ 𝑣𝑗𝑒𝑟𝑠ℎ𝑎 𝑝𝑒̈𝑟 𝐸𝑛𝑣𝑒𝑟𝑖𝑛 𝑞𝑒̈ 𝑛𝑒̈ 𝑐̧𝑒𝑟𝑑ℎ𝑒, 𝑘𝑜𝑝𝑠ℎ𝑡, 𝑒 𝑑𝑒𝑟𝑖 𝑛𝑒̈ 𝑝𝑟𝑜𝑣𝑖𝑚𝑒𝑡 𝑒 𝑢𝑛𝑖𝑣𝑒𝑟𝑠𝑖𝑡𝑒𝑡𝑖𝑡? 𝑃𝑠𝑒 𝑠ℎ𝑘𝑜𝑙𝑙𝑎 𝑑𝑢ℎ𝑒𝑡 𝑡𝑒̈ 𝑛𝑥𝑗𝑒𝑟𝑟𝑒̈ 𝑛𝑗𝑒𝑟𝑒̈𝑧𝑖𝑡 𝑚𝑒 𝑚𝑒𝑛𝑑𝑗𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑘𝑎𝑙𝑖𝑏𝑟𝑢𝑎𝑟, 𝑡𝑒̈ 𝑚𝑒𝑛𝑑𝑜𝑗𝑛𝑒̈ 𝑗𝑜 𝑛𝑑𝑟𝑦𝑠ℎ𝑒, 𝑣𝑒𝑐̧ 𝑠𝑖 𝑎𝑖? 𝑃𝑜 𝑘𝑜𝑛𝑘𝑢𝑟𝑠𝑒𝑡 𝑝𝑒̈𝑟 𝑣𝑒𝑛𝑑𝑒 𝑝𝑢𝑛𝑒? 𝐾𝑒̈𝑡𝑜 𝑘𝑜𝑛𝑘𝑢𝑟𝑠𝑒 𝑎 𝑡ℎ𝑢𝑎 𝑑𝑜 𝑡𝑖 ℎ𝑢𝑚𝑏𝑎𝑠𝑖𝑛 𝑣𝑎𝑙𝑙𝑒̈ 𝑓𝑒̈𝑚𝑖𝑗𝑒̈𝑡 𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑚𝑒̈𝑑ℎ𝑒𝑛𝑗𝑣𝑒? 𝐴𝑠𝑛𝑗𝑒̈! 𝐷𝑜 𝑖 𝑓𝑖𝑡𝑜𝑗𝑛𝑒̈ 𝑚𝑒 𝑚𝑒 𝑚𝑜𝑡𝑖𝑣𝑎𝑐𝑖𝑜𝑛𝑖𝑛 𝑠ℎ𝑘𝑒̈𝑙𝑞𝑦𝑒𝑠ℎ𝑒̈𝑚. 𝑇ℎ𝑢ℎ𝑒𝑡 𝑠𝑒 𝑖𝑠ℎ𝑖𝑚 𝑣𝑒𝑛𝑑𝑖 𝑚𝑒̈ 𝑖 𝑝𝑟𝑎𝑝𝑎𝑚𝑏𝑒𝑡𝑢𝑟 𝑛𝑒̈ 𝐸𝑣𝑟𝑜𝑝𝑒̈, 𝑝𝑎𝑟𝑡𝑖𝑎 𝑒 𝑛𝑔𝑟𝑖𝑡𝑖 𝑛𝑒̈ 𝑙𝑎𝑟𝑡𝑒̈𝑠𝑖 𝑡𝑒̈ 𝑚𝑒̈𝑑ℎ𝑎. 𝑃𝑜 𝑠𝑜𝑡 𝑐̧’𝑣𝑒𝑛𝑑 𝑘𝑎 𝑛𝑒̈ 𝐸𝑣𝑟𝑜𝑝𝑒̈? 𝑇𝑒̈ 𝑓𝑢𝑛𝑑𝑖𝑡 𝑝𝑟𝑎𝑝𝑒̈. 𝑃𝑠𝑒 ℎ𝑖𝑠𝑡𝑜𝑟𝑖𝑎 𝑗𝑜𝑛𝑒̈ 4 𝑚𝑖𝑗𝑒̈ 𝑣𝑗𝑒𝑐̧𝑎𝑟𝑒 𝑒̈𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑛𝑒̈ 4 𝑣𝑒̈𝑙𝑙𝑖𝑚𝑒 𝑠𝑎 𝑐̧‘𝑒̈𝑠ℎ𝑡𝑒̈ ℎ𝑖𝑠𝑡𝑜𝑟𝑖𝑎 𝐿𝑁𝐶̧𝐿? 𝐴𝑝𝑜 𝑑𝑢ℎ𝑒𝑡 𝑝𝑒̈𝑟 𝑡’𝑖 𝑛𝑔𝑟𝑖𝑡𝑢𝑟 𝑝𝑖𝑒𝑑𝑒𝑠𝑡𝑎𝑙𝑖𝑛 𝑣𝑒𝑡𝑒𝑠? 𝑈 𝑝𝑟𝑒𝑧𝑎𝑛𝑡𝑢𝑎 𝑙𝑖𝑏𝑟𝑖 𝑝𝑒̈𝑟 𝐾𝑜𝑠𝑜𝑣𝑒̈𝑛, 𝑠’𝑓𝑜𝑙𝑖 𝑎𝑠𝑛𝑗𝑒̈ 𝑣𝑒𝑟𝑖𝑜𝑟. 𝑆’𝑘𝑎 ℎ𝑖𝑠𝑡𝑜𝑟𝑖𝑎𝑛 𝑣𝑒𝑟𝑖𝑜𝑟, 𝑚𝑎𝑘𝑎𝑟 𝑛𝑑𝑜𝑛𝑗𝑒̈ 𝑛𝑔𝑎 𝑝𝑙𝑒𝑞𝑡 𝑎𝑝𝑜 𝑠’𝑘𝑎 𝑑𝑒̈𝑠ℎ𝑖𝑟𝑒̈ 𝑎𝑠𝑘𝑢𝑠ℎ?”
Çelet 𝗱𝗼𝘀𝗷𝗮 𝗻𝗿 𝟰𝟵𝟯, 𝗲 𝘃𝗶𝘁𝗶𝘁 𝟭𝟵𝟵𝟬, në të cilën pasqyrohen të dhëna mbi H. B. dhe Ç.B, autorë të disa letrave anonime armiqësore, të cilat kanë devizë ngritjen e problematikave të shoqërisë shqiptare dhe ideal përfshirjen e nocioneve demokratike, njësoj si në vendet e tjera të Evropës Lindore, ku kishin nisur lëvizjet e para.
Dosja nr. 493 e vitit 1990, është hapur më 06/02/1990 dhe është mbyllur më 02/03/1990. Ka 25 faqe gjithsej. Inventari përmban të dhëna mbi Hans Benusin dhe Çesk Berishën, autorë të disa letrave anonime armiqësore dhe disa informacione që japin ata për organizimin e një veprimtarie të mprehtë armiqësore në Shkodër dhe në Tiranë.
Në një letër që Sekretari i degës së Punëve të Brendshme, i nis Ministrisë së Punëve të brendshme, informon mbi gjetjen e një fletushke anonime armiqësore me përmbajtjen: “Poshtë Partia, poshtë familja Hoxha”, pranë zyrës së përgjegjësit të ofiçinës të ndërmarrjes së Bonifikimit në Shkodër. Nga masat e marra për zbulimin e autorit, në bashkëveprim me mendimin kategorik të ekspertëve, rezultoi se Hans Benusi ishte përgjegjës për shkrimin e letrës me subjekt armiqësor. Sipas Sekretarit të degës së Punëve të Brendshme, ai kishte pranuar aktin dhe bashkëlidhur vijonte me disa shpjegime mbi veprimin.
𝐻. B 𝑖𝑠ℎ𝑡𝑒 𝑖 𝑏𝑖𝑟𝑖 𝑖 𝐽. 𝑑ℎ𝑒 𝑖 𝐺𝑗, 𝑙𝑖𝑛𝑑𝑢𝑟 𝑛𝑒̈ 𝑣𝑖𝑡𝑖𝑛 1971 𝑛𝑒̈ 𝑆ℎ𝑘𝑜𝑑𝑒̈𝑟. 𝑁𝑑𝑖𝑞𝑡𝑒 𝑠𝑡𝑢𝑑𝑖𝑚𝑒𝑡 𝑛𝑒̈ 𝑠ℎ𝑘𝑜𝑙𝑙𝑒̈𝑛 𝑒 𝑚𝑒𝑠𝑚𝑒 𝐼𝑛𝑑𝑢𝑠𝑡𝑟𝑖𝑎𝑙𝑒. 𝑁𝑒̈ 𝑑𝑒𝑘𝑙𝑎𝑟𝑎𝑡𝑒̈𝑛 𝑞𝑒̈ 𝑎𝑖 𝑘𝑖𝑠ℎ𝑡𝑒 𝑏𝑒̈𝑟𝑒̈, 𝑝𝑒̈𝑟𝑠ℎ𝑘𝑟𝑢𝑎𝑛𝑡𝑒 𝑚𝑎𝑟𝑟𝑒̈𝑑ℎ𝑒̈𝑛𝑖𝑒𝑛 𝑒 𝑛𝑔𝑢𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑞𝑒̈ 𝑘𝑖𝑠ℎ𝑡𝑒 𝑝𝑎𝑠𝑢𝑟 𝑚𝑒 𝐶̧. 𝐵, 𝑡𝑒̈ 𝑐𝑖𝑙𝑖𝑛 𝑒 𝑘𝑖𝑠ℎ𝑡𝑒 𝑛𝑗𝑜ℎ𝑢𝑟 𝑛𝑒̈ 𝑛𝑑𝑒̈𝑟𝑚𝑎𝑟𝑟𝑗𝑒, 𝑛𝑒̈ 𝑘𝑜ℎ𝑒̈𝑛 𝑞𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝑑𝑦 𝑝𝑢𝑛𝑜𝑛𝑖𝑛 𝑛𝑒̈ 𝑜𝑓𝑖𝑐̧𝑖𝑛𝑒̈. 𝐷𝑢𝑘𝑒 𝑢 𝑛𝑗𝑜ℎ𝑢𝑟 𝑘𝑜𝑛𝑡𝑒𝑘𝑠𝑡𝑖 ℎ𝑖𝑠𝑡𝑜𝑟𝑖𝑘 𝑖 𝑘𝑜ℎ𝑒̈𝑠, 𝐻. 𝑡𝑟𝑒𝑔𝑜𝑛 𝑚𝑏𝑖 𝑏𝑖𝑠𝑒𝑑𝑎𝑡 𝑒 𝑧ℎ𝑣𝑖𝑙𝑙𝑢𝑎𝑟𝑎 𝑚𝑒𝑠 𝑡𝑦𝑟𝑒 𝑞𝑒̈ 𝑛𝑒̈ 𝑝𝑒𝑟𝑖𝑢𝑑ℎ𝑒̈𝑛 𝑛𝑒̈𝑛𝑡𝑜𝑟-𝑑ℎ𝑗𝑒𝑡𝑜𝑟 𝑡𝑒̈ 𝑣𝑖𝑡𝑖𝑡 1989 , 𝑝𝑒̈𝑟 𝑛𝑔𝑗𝑎𝑟𝑗𝑒𝑡 𝑒 𝑧ℎ𝑣𝑖𝑙𝑙𝑢𝑎𝑟𝑎 𝑛𝑒̈ 𝐸𝑣𝑟𝑜𝑝𝑒̈𝑛 𝐿𝑖𝑛𝑑𝑜𝑟𝑒, 𝑘𝑜𝑛𝑘𝑟𝑒𝑡𝑖𝑠ℎ𝑡 𝑛𝑒̈ 𝐶̧𝑒𝑘𝑜𝑠𝑙𝑙𝑜𝑣𝑎𝑘𝑖, 𝑛𝑒̈ 𝑅𝑒𝑝𝑢𝑏𝑙𝑖𝑘𝑒̈𝑛 𝐷𝑒𝑚𝑜𝑘𝑟𝑎𝑡𝑖𝑘𝑒 𝐺𝑗𝑒𝑟𝑚𝑎𝑛𝑒, 𝐻𝑢𝑛𝑔𝑎𝑟𝑖, 𝑅𝑢𝑚𝑎𝑛𝑖, 𝑛𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝑐𝑖𝑙𝑎𝑡 𝑠𝑝𝑖𝑘𝑎𝑠𝑡𝑒 𝑣𝑢𝑙𝑙𝑛𝑒𝑡𝑖 𝑖 𝑝𝑜𝑝𝑢𝑙𝑙𝑖𝑡, 𝑝𝑒̈𝑟 𝑡𝑒̈ 𝑓𝑖𝑡𝑢𝑎𝑟 𝑙𝑖𝑟𝑖 𝑑ℎ𝑒 𝑑𝑒𝑚𝑜𝑘𝑟𝑎𝑐𝑖. 𝐾𝑒̈𝑡𝑜 𝑙𝑒̈𝑣𝑖𝑧𝑗𝑒, 𝑛𝑒̈ 𝑜𝑝𝑡𝑖𝑘𝑒̈𝑛 𝑒 𝑡𝑦𝑟𝑒 𝑑𝑢ℎ𝑒𝑡 𝑡𝑒̈ 𝑧𝑖𝑛𝑖𝑛 𝑟𝑟𝑒̈𝑛𝑗𝑒̈ 𝑒𝑑ℎ𝑒 𝑛𝑒̈ 𝑆ℎ𝑞𝑖𝑝𝑒̈𝑟𝑖, 𝑠𝑒𝑝𝑠𝑒 𝑚𝑢𝑛𝑔𝑜𝑛𝑡𝑒 𝑙𝑖𝑟𝑖𝑎 𝑒 𝑓𝑗𝑎𝑙𝑒̈𝑠, 𝑡𝑒̈ 𝑑𝑟𝑒𝑗𝑡𝑎𝑡 ℎ𝑢𝑚𝑎𝑛𝑒, 𝑑ℎ𝑒 𝑛𝑒̈ 𝑙𝑖𝑛𝑗𝑎 𝑡𝑒̈ 𝑡𝑗𝑒𝑟𝑎, 𝑠𝑢𝑝𝑒𝑟𝑓𝑢𝑞𝑖𝑡𝑒̈ 𝑒 𝑚𝑒̈𝑑ℎ𝑎 𝑑𝑒̈𝑠ℎ𝑖𝑟𝑜𝑛𝑖𝑛 𝑞𝑒̈ 𝑛𝑒̈ 𝑣𝑒𝑛𝑑 𝑡𝑒̈ 𝑛𝑑𝑟𝑦𝑠ℎ𝑜𝑛𝑡𝑒 𝑣𝑖𝑗𝑎 𝑒 𝑝𝑎𝑟𝑡𝑖𝑠𝑒̈.
Mbi bazën e kësaj analogjie, përkonin qasjet e tyre për të ndjekur veprimtarinë armiqësore kundër pushtetit popullor, të cilat ishin një përpjekje për të reaguar kundër një shoqërie të centralizuar. Midis të tjerash, në deklaratë H. B. u rrëfue (nën presion) mbi një miting që do të mbahej në Tiranë nga qeveria me rastin e festës dhe do të fliste një udhëheqës. Nga biseda që kishte bërë me Ç, ky i fundit ishte shprehur se populli që do të mblidhej për të dëgjuar mitingun, do të ngrihej në demonstratë, ndërsa më tej një grup personash pretendohej, se do të hidhnin me konop bustin e Stalinit. Në këtë veprim sipas tij do të përfshihej edhe Shkodra. Në datë 20 janar të vitit 1990, me porosi të Ç, H. B. do të shumëfishonte një trakt me përmbajtje armiqësore, i cili në thelb ishte një thirrje për popullin të ngrihej në demonstratë. Mbi këtë akt ai shprehej: “Unë H., pasi shkova në shtëpi me letrat e dhëna nga Ç. , i shkrova në shtëpi 20 copë dhe më pas i shpërndava në shtëpitë e banorëve të lagjes “D. Matlia” dhe “Ndoc Mazi”. Traktet i shkrova me stilolaps dhe në shtëpi i mbanja në banjo”.
Duke u nisur nga deklarata e H. B, u thirr më pas Ç. B. , që sipas komunikimit të shkruar nga Dega e Punëve të Brendshme, kishte pranuar kryerjen e veprimtarisë armiqësore, që kishte nxitur B. për të shkruar parullat armiqësore dhe shpjegohej mbi veprimtarinë e kryer kundër pushtetit popullor, të disa personave në rrethin e Shkodrës.
Kush ishte Ç. B. dhe çfarë deklaroi ai?
𝐶̧. 𝐵. 𝑖𝑠ℎ𝑡𝑒 𝑖 𝑏𝑖𝑟𝑖 𝑖 𝑉. 𝑑ℎ𝑒 𝑖 𝑃., 𝑙𝑖𝑛𝑑𝑢𝑟 𝑛𝑒̈ 𝑣𝑖𝑡𝑖𝑛 1967 𝑛𝑒̈ 𝑓𝑠ℎ𝑎𝑡𝑖𝑛 𝐺𝑟𝑢𝑑𝑎 𝑒 𝑅𝑒. 𝐾𝑖𝑠ℎ𝑡𝑒 𝑝𝑢𝑛𝑢𝑎𝑟 𝑠𝑖 𝑚𝑒𝑘𝑎𝑛𝑖𝑘 𝑛𝑒̈ 𝑛𝑑𝑒̈𝑟𝑚𝑎𝑟𝑟𝑗𝑒𝑛 𝑒 𝐵𝑜𝑛𝑖𝑓𝑖𝑘𝑖𝑚𝑖𝑡, 𝑖 𝑝𝑎𝑑𝑒̈𝑛𝑢𝑎𝑟 𝑚𝑒̈ 𝑝𝑎𝑟𝑒̈. 𝑁𝑒̈ 𝑑𝑒𝑘𝑙𝑎𝑟𝑎𝑡𝑒̈, 𝑎𝑖 𝑑𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑓𝑙𝑖𝑠𝑡𝑒 𝑝𝑒̈𝑟 𝑜𝑟𝑔𝑎𝑛𝑖𝑧𝑖𝑚𝑖𝑛 𝑒 𝑑𝑒𝑚𝑜𝑛𝑠𝑡𝑟𝑎𝑡𝑒̈𝑠, 𝑚𝑏𝑖 𝑡𝑒̈ 𝑐𝑖𝑙𝑒̈𝑛 𝑘𝑖𝑠ℎ𝑡𝑒 𝑚𝑎𝑟𝑟𝑒̈ 𝑖𝑛𝑓𝑜𝑟𝑚𝑎𝑐𝑖𝑜𝑛 𝑠𝑒 𝑑𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑢𝑑ℎ𝑒̈ℎ𝑖𝑞𝑒𝑗 𝑛𝑔𝑎 𝐷𝑒𝑑𝑒̈ 𝐾𝑎𝑠𝑛𝑒𝑐𝑖 𝑑ℎ𝑒 𝐺𝑗𝑒𝑟𝑔𝑗 𝐿𝑖𝑣𝑎𝑑ℎ𝑖, 𝑝𝑜𝑟 𝑛𝑢𝑘 𝑓𝑢𝑛𝑘𝑠𝑖𝑜𝑛𝑜𝑖 𝑝𝑒̈𝑟 𝑠ℎ𝑘𝑎𝑘 𝑡𝑒̈ 𝑎𝑟𝑟𝑒𝑠𝑡𝑖𝑚𝑖𝑡 𝑡𝑒̈ 𝑡𝑦𝑟𝑒. 𝑀𝑒̈ 𝑡𝑒𝑗 𝑣𝑖𝑛𝑡𝑒 𝑛𝑒̈ 𝑑𝑖𝑗𝑒𝑛𝑖 𝑠𝑒 𝑖𝑠ℎ𝑡𝑒 𝑏𝑒̈𝑟𝑒̈ 𝑝𝑗𝑒𝑠𝑒̈ 𝑒 𝑛𝑗𝑒̈ 𝑔𝑟𝑢𝑝𝑖 𝑡𝑒̈ 𝑜𝑟𝑔𝑎𝑛𝑖𝑧𝑢𝑎𝑟 𝑛𝑒̈ 𝑆ℎ𝑘𝑜𝑑𝑒̈𝑟, 𝑚𝑒 𝑠ℎ𝑢𝑚𝑖𝑐𝑒̈ 𝑘𝑎𝑡𝑜𝑙𝑖𝑘𝑒, 𝑡𝑒̈ 𝑐𝑖𝑙𝑒̈𝑡 𝑑𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑏𝑎𝑠ℎ𝑘𝑒̈𝑣𝑒𝑝𝑟𝑜𝑛𝑖𝑛 𝑚𝑏𝑖 𝑟𝑒𝑎𝑙𝑖𝑧𝑖𝑚𝑖𝑛 𝑒 𝑑𝑒𝑚𝑜𝑛𝑠𝑡𝑟𝑎𝑡𝑒̈𝑠. 𝑆ℎ𝑝𝑒̈𝑟𝑛𝑑𝑎𝑟𝑗𝑎 𝑒 𝑙𝑒𝑡𝑟𝑎𝑣𝑒 𝑎𝑟𝑚𝑖𝑞𝑒̈𝑠𝑜𝑟𝑒 𝑑𝑜 𝑡𝑖 𝑠ℎ𝑒̈𝑟𝑏𝑒𝑛𝑡𝑒 𝑘𝑒̈𝑡𝑖𝑗 𝑞𝑒̈𝑙𝑙𝑖𝑚𝑖.
Në letër shkruhej: “𝑆ℎ𝑜𝑘𝑒̈ 𝑞𝑦𝑡𝑒𝑡𝑎𝑟𝑒̈, ℎ𝑖𝑑ℎ𝑢𝑛𝑖 𝑛𝑒̈ 𝑔𝑟𝑒𝑣𝑎 𝑝𝑒̈𝑟 𝑡𝑒̈ 𝑑𝑟𝑒𝑗𝑡𝑎𝑡 𝑡𝑢𝑎𝑗𝑎, 𝑝𝑒̈𝑟 𝑑𝑒𝑚𝑜𝑘𝑟𝑎𝑐𝑖 𝑑ℎ𝑒 𝑙𝑖𝑟𝑖, 𝑠𝑒 𝑃𝑎𝑟𝑡𝑖𝑎 𝑛𝑎 𝑘𝑎 𝑚𝑏𝑦𝑙𝑙𝑢𝑟 𝑑ℎ𝑒 𝑠𝑒 𝑁𝑒𝑥ℎ𝑚𝑖𝑗𝑒 𝐻𝑜𝑥ℎ𝑎 𝑖 𝑘𝑎 𝑡𝑒̈ 𝑔𝑗𝑖𝑡ℎ𝑎 𝑝𝑎𝑟𝑒𝑡 𝑠𝑎 𝑚𝑒 𝑏𝑎 𝑛𝑗𝑒̈ 𝑞𝑦𝑡𝑒𝑡 𝑡𝑒̈ 𝑟𝑖 𝑛𝑒̈ 𝑆ℎ𝑞𝑖𝑝𝑒̈𝑟𝑖 𝑑ℎ𝑒 𝑘𝑒̈𝑡𝑜 𝑖 𝑡𝑎𝑘𝑜𝑗𝑛𝑒̈ 𝑝𝑜𝑝𝑢𝑙𝑙𝑖𝑡. 𝑈 𝑏𝑒̈𝑗𝑚𝑒̈ 𝑡ℎ𝑖𝑟𝑟𝑗𝑒 𝑒𝑑ℎ𝑒 𝑛𝑗𝑒̈ ℎ𝑒𝑟𝑒̈ 𝑞𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝑗𝑒𝑚𝑖 𝑡𝑒̈ 𝑏𝑎𝑠ℎ𝑘𝑢𝑎𝑟, 𝑝𝑜𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑅𝑎𝑚𝑖𝑧 𝐴𝑙𝑖𝑎. 𝑃𝑜𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑁𝑒𝑥ℎ𝑚𝑖𝑗𝑒 𝐻𝑜𝑥ℎ𝑎. 𝑃𝑜𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑘𝑜𝑚𝑢𝑛𝑖𝑧𝑚𝑖. 𝑅𝑟𝑜𝑓𝑡𝑒̈ 𝑓𝑒𝑗𝑎 𝑚𝑦𝑠𝑙𝑖𝑚𝑎𝑛𝑒 𝑑ℎ𝑒 𝑘𝑎𝑡𝑜𝑙𝑖𝑘𝑒. 𝐷𝑎𝑡𝑎 𝑒 𝑔𝑟𝑒𝑣𝑒̈𝑠 25.01.1990”. 𝐸𝑑ℎ𝑒 𝑛𝑒̈ 𝑘𝑒̈𝑡𝑒̈ 𝑟𝑎𝑠𝑡, 𝑜𝑏𝑗𝑒𝑘𝑡𝑖𝑣𝑖 𝑖 𝑡𝑦𝑟𝑒 𝑛𝑢𝑘 𝑚𝑜𝑟𝑖 𝑗𝑒𝑡𝑒̈, 𝑝𝑟𝑎𝑛𝑑𝑎𝑗 𝑝𝑒̈𝑟 𝑘𝑒̈𝑡𝑒̈ 𝑎𝑟𝑠𝑦𝑒 𝑑𝑖𝑠𝑘𝑢𝑡𝑜ℎ𝑒𝑗 𝑚𝑏𝑖 𝑛𝑔𝑗𝑖𝑧𝑗𝑒𝑛 𝑒 𝑟𝑎𝑠𝑡𝑒𝑣𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑡𝑗𝑒𝑟𝑎, 𝑞𝑒̈ 𝑑𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑛𝑥𝑖𝑠𝑛𝑖𝑛 𝑠ℎ𝑝𝑒̈𝑟𝑡ℎ𝑖𝑚𝑖𝑛 𝑒 𝑑𝑒𝑚𝑜𝑛𝑠𝑡𝑟𝑎𝑡𝑒̈𝑠. 𝑆𝑖𝑡𝑢𝑎𝑡𝑎 𝑒 𝑛𝑗𝑒̈𝑗𝑡𝑒̈ 𝑑𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑣𝑖𝑗𝑜𝑛𝑡𝑒, 𝑚𝑒 𝑠ℎ𝑝𝑟𝑒𝑠𝑒̈𝑛 𝑠𝑒 𝑑𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑚𝑏𝑒̈𝑟𝑟𝑖𝑛𝑡𝑒 𝑘𝑜ℎ𝑎 𝑒 𝑑𝑢ℎ𝑢𝑟. 𝑁𝑒̈ 𝑝𝑙𝑎𝑛𝑒𝑡 𝑒 𝑡𝑦𝑟𝑒 𝑓𝑙𝑖𝑡𝑒𝑗 𝑝𝑒̈𝑟 ℎ𝑒𝑑ℎ𝑗𝑒𝑛 𝑛𝑒̈ 𝑒𝑟𝑒̈ 𝑡𝑒̈ “𝑈𝑧𝑖𝑛𝑒̈𝑠 𝑠𝑒̈ 𝑇𝑒𝑙𝑎𝑣𝑒” 𝑑ℎ𝑒 𝑎𝑠𝑎𝑗 “𝐷𝑟𝑖𝑛𝑖”, 𝑎𝑝𝑜 𝑝𝑒̈𝑟 𝑛𝑑𝑒̈𝑟𝑚𝑎𝑟𝑟𝑗𝑒𝑛 𝑒 𝑣𝑒𝑝𝑟𝑖𝑚𝑒𝑣𝑒 𝑎𝑟𝑚𝑖𝑞𝑒̈𝑠𝑜𝑟𝑒 𝑔𝑗𝑎𝑡𝑒̈ 𝑘𝑜ℎ𝑒̈𝑠 𝑞𝑒̈ 𝑑𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑙𝑢ℎ𝑒𝑗 𝑛𝑒̈ 𝑠𝑡𝑎𝑑𝑖𝑢𝑚 𝑛𝑑𝑒𝑠ℎ𝑗𝑎 𝑚𝑒𝑠 “𝑉𝑙𝑙𝑎𝑧𝑛𝑖𝑠𝑒̈ 𝑑ℎ𝑒 𝐿𝑎𝑏𝑖𝑛𝑜𝑡𝑖𝑡”, 𝑝𝑜𝑟 𝑝𝑎 𝑟𝑒𝑧𝑢𝑙𝑡𝑎𝑡.
Pasi përfundoi procesi i dhënies së deklaratave, kryetari i Degës së Punëve të Brendshme komunikonte, se do të vijonte marrja e masave për thellimin e ngjarjes dhe evitimin e problematikave në vend dhe në ekonomi, për shkak se të dy personazhet akumulojnë kontradikta dhe mbajnë rezerva në thëniet e tyre.
Bashkëlidhur përmbajtja e disa letrave, të konceptuara nga një grup të rinjsh nacionalistë, drejtuar Ramiz Alisë. Në njërën prej tyre shkruhej : “𝑁𝑒̈ 𝑒𝑚𝑒̈𝑟 𝑡𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝑟𝑖𝑛𝑗𝑣𝑒 𝑛𝑎𝑐𝑖𝑜𝑛𝑎𝑙𝑖𝑠𝑡𝑒̈, 𝑗𝑢 𝑏𝑒̈𝑗𝑚𝑒̈ 𝑡ℎ𝑖𝑟𝑟𝑗𝑒 𝑞𝑒̈ 𝑡𝑒̈ 𝑘𝑟𝑦𝑒𝑛𝑖 𝑛𝑗𝑒̈ 𝑝𝑒̈𝑟𝑚𝑏𝑦𝑠𝑗𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑟𝑟𝑢𝑓𝑒𝑠ℎ𝑚𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑟𝑒𝑛𝑑𝑖𝑡 𝑏𝑢𝑟𝑜𝑘𝑟𝑎𝑡𝑖𝑘 𝑛𝑒̈ 𝑓𝑢𝑞𝑖! 𝐽𝑢 𝑘𝑒𝑛𝑖 𝑓𝑎𝑟𝑘𝑒̈𝑡𝑢𝑎𝑟 𝑏𝑒𝑠𝑖𝑚𝑖𝑛 𝑒 𝑟𝑖𝑛𝑖𝑠𝑒̈ 𝑠ℎ𝑞𝑖𝑝𝑡𝑎𝑟𝑒 𝑑ℎ𝑒 𝑡𝑒̈ 𝑝𝑜𝑝𝑢𝑙𝑙𝑖𝑡. 𝐶̧𝑑𝑜 𝑣𝑜𝑛𝑒𝑠𝑒̈ 𝑒̈𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑚𝑒 𝑝𝑎𝑠𝑜𝑗𝑎 𝑝𝑒̈𝑟 𝑆ℎ𝑞𝑖𝑝𝑒̈𝑟𝑖𝑛𝑒̈, 𝑝𝑟𝑎𝑛𝑑𝑎𝑗 𝑚𝑜𝑠 ℎ𝑢𝑚𝑏𝑛𝑖 𝑘𝑜ℎ𝑒̈ 𝑠𝑒𝑝𝑠𝑒 𝑑𝑜 𝑡𝑒̈ 𝑚𝑏𝑎𝑛𝑖 𝑒𝑑ℎ𝑒 𝑗𝑢 𝑝𝑒̈𝑟𝑔𝑗𝑒𝑔𝑗𝑒̈𝑠𝑖 ℎ𝑖𝑠𝑡𝑜𝑟𝑖𝑘𝑒! 𝐾𝑜ℎ𝑎 𝑗𝑢 𝑡ℎ𝑒̈𝑟𝑟𝑒𝑡 𝑠𝑎 𝑛𝑢𝑘 𝑒̈𝑠ℎ𝑡𝑒̈ 𝑡𝑒𝑝𝑒̈𝑟 𝑣𝑜𝑛𝑒̈”.
Me interes të veçantë është një letër anonime e shkruar në Shkodër më 28 shkurt 1990, drejtuar Ramiz Alisë, në të cilën përshkruhen me ndërgjegje fenomene problematike të shoqërisë shqiptare, me dëshirën e frymëzuar nga modelet demokratike, për ti lënë vend mendimit të lirë dhe veprimit të pa ndikuar nga ideologjia dhe strukturat propagandistike: “Pse para 1944 kishte kaq forca intelektuale dhe pas 1944 u fashit? Sepse u luftua qëllimisht, u quajt reaksionare, për ta mbajtur në frena, e këta të vinin deri në shuarje. Ne kontrollojmë mendimin, e raportojmë, hapim dosje në degë, e fusim në burg jo vetëm atë që flet e mendon ndryshe, por edhe atë që nuk raporton shokët”.
Në letër ngriheshin pyetje retorike, të cilat i drejtoheshin pasqyrimit të karakterit të regjimit komunist, që përcaktimin e fateve të shoqërisë, individëve, masave, krijimin e kupolës mbikëqyrëse, kontrolluese, nuk i kishte si mbështetje, por si qëllim në vetvete
: “Pse fëmijët tanë detyrohen të lexojnë 100 libra të Enverit nëpër shkolla, të mësojnë vjersha për Enverin që në çerdhe, kopsht, e deri në provimet e universitetit? Pse shkolla duhet të nxjerrë njerëzit me mendje të kalibruar, të mendojnë jo ndryshe, veç si ai? Po konkurset për vende pune? Këto konkurse a thua do ti humbasin vallë fëmijët e të mëdhenjve? Asnjë! Do i fitojnë me motivacionin shkëlqyeshëm. Thuhet se ishim vendi më i prapambetur në Evropë, partia e ngriti në lartësi të mëdha. Po sot ç’vend ka në Evropë? Të fundit prapë. Pse historia jonë 4 mijë vjeçare është në 4 vëllime sa ç‘është historia LNÇL? Apo duhet për t’i ngritur piedestalin vetes? U prezantua libri për Kosovën, s’foli asnjë verior. S’ka historian verior, makar ndonjë nga pleqt apo s’ka dëshirë askush?” Letra mbyllej me fjalët: “Shkruajta si e mendova, në kuadrin e demokracisë që nuk e keni dhënë. Me propaganda as jam marrë e as nuk do merrem. Dëshira ime është ta lexojë shoku Ramiz”.
Reagim ndaj realitetit mbytës komunist, paraqitej në një letër tjetër adresuar Ramiz Alisë: “Sinqerisht s’jam fetar. Te na u hoq një fe, po fatkeqësisht katërçipërisht u zëvendësua me fenë Enveriane…Partia ka eksperimentuar deri tani në 3 milion njerëz. Jepni fund ju lutem…E keni jo të lehtë, po kupa s’mban më” . Në përmbyllje të saj shkruhej me nota keqardhëse mbi realitetin e vendit: “Populli ynë sot jeton në trullosje. Kjo është një e vërtetë e madhe. Intelektualët i ke mendërisht varfanjakë, fatkeqësisht! Tragjikisht!”
Punoi : Gerla Kotka
Referencat/ *Autoriteti për Informim mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit, Dosja nr. 493, Viti 1990.
Gentiana Sula Faqja Zyrtare Gentiana Mara Sula Dorian Zanaliu Anton Dukagjini @Irma Caushi Bataj @Aldi Dedndreaj @Migena Demirxhi
