Evoluimi strukturor dhe dokumentar, fragmentimi dhe integriteti i dokumentacionit, administrimi nga AIDSSH dhe aksesi sipas Ligjit nr. 45/2015
Periudha dokumentare: 29 nëntor 1944 – 2 korrik 1991
Abstrakt
Ky punim e trajton arkivin e ish-Sigurimit të Shtetit jo thjesht si një tërësi dokumentesh të mbijetuara, por si rezultat të evolucionit strukturor, funksional dhe administrativ të një institucioni që veproi në Shqipëri gjatë periudhës 1944–1991.
Qëllimi është të vendoset në marrëdhënie të drejtpërdrejtë struktura institucionale me prodhimin dhe administrimin e dokumentit. Hipoteza themelore është se ndryshimi i strukturës së Sigurimit prodhoi diferencim të funksioneve, specializim të evidencës dhe, rrjedhimisht, shumëfishim të tipologjive dokumentare. Dokumenti nuk mund të interpretohet plotësisht pa njohur strukturën që e prodhoi, funksionin për të cilin u krijua dhe rregullat sipas të cilave u evidentua e u ruajt.
Punimi analizon dosjet, kartelat, regjistrat, fashikujt, materialet informative dhe dokumentet normative, me vëmendje të veçantë ndaj Platformave të Punës Operative dhe Rregulloreve të Evidencës Agjenturore Operative. Në vijim trajtohet fati i dokumentacionit pas vitit 1991: fragmentimi institucional, transferimi, ndarja e fondeve, dokumentacioni i paidentifikuar, mungesat, asgjësimi dhe problemi i mundshëm i ndërhyrjeve të paautorizuara.
Një çështje e veçantë është interpretimi i statistikave të dokumentacionit. Të dhënat e përdorura në studim evidentojnë 7.339.347 fletë nga SHISH, Ministria e Brendshme dhe Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave, por kjo shifër nuk duhet interpretuar si universi absolut i dokumentacionit të krijuar nga ish-Sigurimi.
Punimi argumenton se një pjesë e diferencave statistikore ndërmjet Shqipërisë dhe vendeve të tjera ish-komuniste mund të lidhet edhe me mënyrën e organizimit historik të arkivave të Ministrisë së Punëve të Brendshme, me fondet e përbashkëta dhe me dokumentacionin që mund të mos jetë përfshirë në të njëjtin numërues.
Në përfundim, argumentohet se AIDSSH nuk duhet parë vetëm si administrues i një fondi të mbetur, por si institucioni që po rikompozon një trashëgimi dokumentare të fragmentuar dhe po e transformon atë nga instrument i administrimit dhe kontrollit në burim për kërkimin shkencor, transparencën dhe të drejtën për të njohur të kaluarën.
Fjalë kyçe: Sigurimi i Shtetit, arkiv, dokument, evidencë operative, strukturë, fond, asgjësim, mungesë dokumentare, AIDSSH, Ligji nr. 45/2015, akses, integritet dokumentar.
1. Hyrje
Studimi i dokumentacionit të ish-Sigurimit të Shtetit kërkon të kapërcejë qasjen që e konsideron arkivin thjesht si një koleksion dosjesh. Dokumentacioni është produkt i një sistemi institucional të përcaktuar, i cili kishte struktura, funksione, procedura të evidencës dhe mënyra të kontrolluara të qarkullimit të informacionit.
Për këtë arsye, arkivi duhet lexuar në dy drejtime të ndërlidhura.
Së pari, duhet të pyetet:
Cila strukturë e prodhoi dokumentin, për çfarë funksioni dhe sipas cilave rregulla?
Së dyti:
Çfarë ndodhi me dokumentin pas krijimit të tij dhe si mund të gjurmohet sot?
Kjo qasje lejon një model interpretues:
Strukturë → funksion → informacion → evidencë → dokument → dosje/kartelë/regjistër → fond.
Ky model përbën boshtin metodologjik të punimit. Ai tregon se historia e arkivit nuk është e ndarë nga historia e institucionit; përkundrazi, dokumentacioni është një nga pasqyrat më të rëndësishme të evolucionit të tij.
2. Evoluimi strukturor dhe prodhimi i dokumentacionit
Gjatë periudhës 1944–1991, Sigurimi i Shtetit kaloi nëpër procese institucionalizimi, konsolidimi, specializimi dhe profesionalizimi. Diferencimi i funksioneve solli edhe diferencimin e dokumentacionit.
Në fondet e sotme shfaqen struktura dhe funksione të ndryshme: kundërzbulimi, zbulimi, zbulimi politik, hetuesia, strukturat territoriale, komponenti ushtarak, administrimi, evidenca, shifra, strukturat e posaçme dhe instituti/katedra mësimore.
Kjo shumëllojshmëri nuk është vetëm organizative. Ajo është edhe dokumentare.
Kundërzbulimi prodhoi dosje përpunimi, dosje RSI, fashikuj, dosje drejtimi, dosje problemesh të centralizuara dhe regjistra. Zbulimi prodhoi dosje, kartela dhe regjistra të lidhura me emigrantët ekonomikë, të arratisurit, të huajt, Kosovën dhe kategori të tjera. Zbulimi politik përbën një kategori të veçantë dokumentare, ndërsa hetuesia lidhet me dosjet hetimore-gjyqësore dhe kartelat përkatëse.
Në këtë kuptim, tipologjia e fondit bëhet një hartë e strukturës institucionale.
3. Dokumenti si pasqyrë e funksionit
Dokumentacioni i ish-Sigurimit nuk përbëhet nga një model i vetëm dosjeje. Një person, ngjarje, objekt ose problem mund të shfaqet në disa nivele të evidencës.
Një rast mund të lidhet njëkohësisht me:
- kartelën;
- regjistrin;
- dosjen e përpunimit;
- dosjen e bashkëpunëtorit;
- dosjen e drejtimit;
- fashikullin;
- materialet informative;
- dosjen e problemit të centralizuar;
- dokumentacionin hetimor-gjyqësor.
Kjo është me rëndësi të drejtpërdrejtë për kërkimin historik. Një dosje e vetme nuk duhet të konsiderohet domosdoshmërisht si burimi i plotë i informacionit mbi një subjekt.
AIDSSH identifikon publikisht ndër tipologjitë e dokumenteve Dosjen Formulare, Librin e Evidencës Operative, Dosjen Hetimore-Gjyqësore, Dosjen e Bashkëpunëtorit, Dosjen e Objektit, Dosjen e Problemit të Centralizuar, kartelat, fashikujt, rregulloret dhe platformat.
Kjo çon në një parim metodologjik:
Sa më kompleks të jetë funksioni i dokumentuar, aq më shumë duhet të jetë ndërfondor kërkimi.
4. Evidenca operative dhe Platformat e Punës Operative
Një nga elementet më të rëndësishme për interpretimin e arkivit është evidenca operative.
Dokumenti nuk krijohej dhe nuk ruhej në mënyrë spontane. Ai vendosej brenda një sistemi klasifikimi, regjistrimi dhe referimi.
Në fondet dokumentohen Platforma politike dhe organizative e vitit 1948, Platformat e Punës Operative të viteve 1958, 1977 dhe 1985, si dhe Rregulloret e Evidencës Agjenturore Operative të viteve 1986 dhe 1987.
Këto dokumente normative kanë një vlerë të dyfishtë.
Ato janë, së pari, burime për historinë e institucionit.
Por janë, së dyti, çelësa për të lexuar arkivin, sepse shpjegojnë kategoritë e evidencës, mënyrën e regjistrimit dhe marrëdhëniet ndërmjet dokumenteve.
Prandaj, kërkimi në arkiv nuk duhet të kufizohet në përmbajtjen e dosjes. Duhet të studiohet edhe sistemi që e krijoi dhe e klasifikoi atë dosje.
5. Përmasat dokumentare dhe kufijtë e statistikës
Pasqyra statistikore e përdorur për këtë studim evidenton:
| Burimi i dokumentacionit | Fletë të regjistruara | Pesha |
| SHISH | 5.079.044 | 69,20% |
| Ministria e Brendshme | 2.240.958 | 30,53% |
| DPA | 19.345 | 0,26% |
| TOTAL | 7.339.347 | 100% |
Këto të dhëna janë të rëndësishme, por kërkojnë një kufizim metodologjik.
7.339.347 fletë nuk përfaqësojnë automatikisht të gjithë dokumentacionin e krijuar nga ish-Sigurimi.
Arsyeja është se pasqyra përdor njësi të ndryshme matjeje: fletë, dosje, kartela, regjistra, metra linearë, mikrofilma dhe imazhe. Këto nuk mund të mblidhen mekanikisht.
Për komponentin e SHISH raportohen rreth 1.000 metra linearë, rreth 1.400 mikrofilma, rreth 4,3 milionë imazhe mikrofilmike dhe 687 CD.
Prandaj, këto statistika duhen konsideruar statistika të dokumentacionit të evidentuar, jo një matje absolute të gjithë prodhimit dokumentar historik.
6. Problemi i ndarjes së fondeve dhe “deficiti i mbulimit arkivor”
Kjo është një nga çështjet më të rëndësishme të punimit.
Sigurimi i Shtetit funksionoi historikisht brenda sistemit të Ministrisë së Punëve të Brendshme. Për pasojë, kufijtë funksionalë të Sigurimit nuk përputheshin domosdoshmërisht me kufijtë fizikë të arkivimit.
Raporti i AIDSSH-së për vitin 2017 dokumenton se në fondin e dosjeve të personelit nuk kishte ndarje të pastër ndërmjet personelit të ish-Sigurimit dhe personelit të kufirit, policisë dhe sektorëve të tjerë.
Ky fakt ka rëndësi të drejtpërdrejtë për interpretimin e statistikave.
Nëse një pjesë e dokumentacionit të lidhur funksionalisht me Sigurimin është ruajtur në fonde të përbashkëta të Ministrisë së Punëve të Brendshme, atëherë numri i dosjeve që sot identifikohen si “fond i ish-Sigurimit” mund të mos përfaqësojë të gjithë universin dokumentar.
Këtu propozohet koncepti:
“Deficit i mbulimit arkivor”
Ky nuk nënkupton domosdoshmërisht mungesë fizike të dokumentit. Ai mund të nënkuptojë që dokumenti:
- ekziston, por është në një fond tjetër;
- është pjesë e një fondi të përbashkët;
- nuk është identifikuar ende si dokument i lidhur me Sigurimin;
- është transferuar në një institucion tjetër;
- ose nuk është përfshirë në numëruesin statistikor.
Për këtë arsye, treguesi “dosje për 100.000 banorë” duhet trajtuar me kujdes.
Ai mat dokumentacionin e identifikuar dhe të numërueshëm, jo domosdoshmërisht intensitetin real historik të veprimtarisë së Sigurimit.
7. Fragmentimi dhe rikompozimi i arkivit pas vitit 1991
Pas përfundimit të veprimtarisë së Sigurimit, dokumentacioni nuk mbeti në një sistem të vetëm.
Ai kaloi nëpër institucione dhe sisteme të ndryshme: Ministria e Punëve të Brendshme, SHISH, Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave, Ministria e Mbrojtjes dhe struktura të tjera.
VKM nr. 98, datë 15.02.2017, përcaktoi kalimin nën administrimin e AIDSSH-së të materialeve arkivore të ish-Sigurimit që ndodheshin në Ministrinë e Mbrojtjes, Ministrinë e Punëve të Brendshme, SHISH dhe autoritete të tjera publike.
Për këtë arsye, arkivi aktual duhet kuptuar si rezultat i një procesi rikompozimi arkivor, jo thjesht si transferim fizik.
Zinxhiri i këtij procesi mund të paraqitet:
Identifikim → inventarizim → verifikim → dorëzim → transferim → sistemim → përpunim → kontroll → akses.
AIDSSH ka raportuar në fazat e hershme të këtij procesi se dokumentacioni administrohej në ambiente të ndryshme, përfshirë ambiente të vëna në dispozicion nga SHISH dhe Ministria e Brendshme.
Kjo e bën gjurmueshmërinë pjesë të integritetit arkivor.
8. Mungesat dokumentare: çfarë do të thotë kur dokumenti mungon?
Një nga problemet më delikate metodologjike është barazimi i mungesës së dokumentit me asgjësimin e tij.
Këto janë kategori të ndryshme:
- dokumenti ekziston dhe është evidentuar;
- dokumenti ekziston, por nuk është identifikuar;
- dokumenti ndodhet në fond tjetër;
- dokumenti është transferuar, por nuk është riklasifikuar;
- dokumenti është asgjësuar dhe ekziston dokumentacion për këtë;
- dokumenti mungon, por shkaku nuk mund të përcaktohet.
Prandaj, mungesa nuk është automatikisht provë e manipulimit.
Për të vlerësuar një ndërhyrje të mundshme të paautorizuar kërkohen prova konkrete: faqe të hequra, mospërputhje në numërim, ndërhyrje në regjistra, ndryshim fizik, referenca për një dosje që nuk gjendet, ose të dhëna të tjera mbi zinxhirin e ruajtjes.
Kjo e zhvendos pyetjen nga:
“Pse mungon dosja?”
te një pyetje më shkencore:
“Çfarë gjurmësh dokumentare kanë mbijetuar për ekzistencën, përdorimin dhe fatin e saj?”
9. Asgjësimi i dokumentacionit
Asgjësimi duhet të trajtohet me një ndarje të qartë metodologjike.
Së pari: asgjësimi arkivor i autorizuar
Dokumentet mund të asgjësohen në përputhje me afatet dhe procedurat e përcaktuara nga rregullat e administrimit dokumentar.
Së dyti: asgjësimi i jashtëzakonshëm
Këtu përfshihet dokumentacioni që raportohet se është asgjësuar gjatë periudhës së krizës së regjimit, veçanërisht 1990–1992.
Së treti: ndërhyrja e paautorizuar
Kjo kategori kërkon prova specifike dhe nuk mund të deduktohet thjesht nga boshllëqet e fondit.
Burimet e përdorura në studim raportojnë shifra të ndryshme për dokumentacionin e asgjësuar, ndër to rreth 39.500 dosje për periudhën 1980–1992, rreth 29.000 për periudhën 1989–1992 dhe rreth 50.000 në një nga valët e raportuara të vitit 1991. Këto shifra nuk duhet të paraqiten si statistikë zyrtare e konsoliduar, por si vlerësime të raportuara që kërkojnë verifikim arkivor.
Kjo është një pikë e rëndësishme për integritetin akademik të punimit: është më e saktë të pranohet pasiguria e burimit sesa të krijohet një shifër artificialisht e sigurt.
10. Dokumenti i asgjësuar dhe “gjurma dokumentare”
Asgjësimi nuk do të thotë domosdoshmërisht zhdukje totale të provës.
Një dokument i munguar mund të lërë pas:
- një numër regjistri;
- një kartelë;
- një referencë në dokument tjetër;
- një procesverbal;
- një kopje;
- mikrofilm;
- një dokument të krijuar nga një strukturë tjetër;
- një referencë në fondet politike, ushtarake ose gjyqësore.
Kjo e çon studimin nga historia e dokumentit te historia e gjurmës së dokumentit.
Rasti i arkivave të Stasit është ilustrues: Bundesarchiv dokumenton mijëra thasë me dokumente të grisura dhe projekte për rindërtimin e fragmenteve.
Mësimi metodologjik për rastin shqiptar është i rëndësishëm:
Dokumenti i humbur mund të jetë pjesërisht i rindërtueshëm përmes sistemit të evidencës që e ka prodhuar.
11. AIDSSH dhe transformimi i funksionit të dokumentit
Krijimi i AIDSSH shënon një ndryshim thelbësor në statusin institucional të dokumentit.
Dokumenti që dikur shërbente për:
kontroll → survejim → evidentim → përpunim → hetim
kalon në një sistem ku funksioni i tij lidhet me:
informim → transparencë → kërkim shkencor → kujtesë → të drejtë individuale për të njohur të kaluarën.
AIDSSH raporton për vitin 2024 përpunimin e 17.303 njësive arkivore me 1.096.699 fletë për deklasifikim; për periudhën 2022–2024 janë raportuar 23.663 njësi dhe 1.408.537 fletë të deklasifikuara, ndërsa nga viti 2017 deri në fund të vitit 2024 janë digjitalizuar 3.743.876 imazhe.
Këto shifra tregojnë një transformim të arkivit nga një hapësirë kryesisht e ruajtjes në një infrastrukturë aktive të kërkimit dhe aksesit.
12. Aksesi sipas Ligjit nr. 45/2015
Ligji nr. 45/2015 përbën bazën juridike të sistemit aktual të administrimit dhe aksesit në dokumentacionin e ish-Sigurimit.
Ligji parashikon jo vetëm administrimin dhe përdorimin e dokumenteve, por edhe mekanizma për identifikimin e dokumentacionit që mund të ndodhet pranë autoriteteve të tjera publike ose arkivave. Sipas nenit 13, autoritetet publike dhe rrjeti arkivor mbështesin Autoritetin në kërkimin dhe mbledhjen e dokumenteve; kur dokumentacioni ndodhet në institucione të tjera, ai duhet të identifikohet dhe, sipas procedurës ligjore, të vihet në dispozicion të Autoritetit.
Kjo dispozitë ka rëndësi edhe për problemin e “mungesës dokumentare”.
Fakti që një dokument nuk gjendet në një fond nuk do të thotë domosdoshmërisht se ai nuk ekziston.
Ligji e koncepton vetë procesin e identifikimit si një veprim që mund të shtrihet përtej një arkivi të vetëm.
Për studiuesit, gazetarët dhe mediat, AIDSSH parashikon procedurë të posaçme kërkese, verifikimi dhe konsultimi, duke respektuar njëkohësisht rregullat për mbrojtjen e të dhënave personale dhe të drejtat e personave të prekur.
Pra, aksesi nuk është vetëm një procedurë administrative. Ai është një proces njëkohësisht juridik dhe arkivistik.
13. Cikli jetësor i dokumentit
Nga analiza e mësipërme mund të ndërtohet një model më i plotë i ciklit jetësor të dokumentit:
Krijim → regjistrim → përdorim → ruajtje/asgjësim → transferim → identifikim → përpunim → deklasifikim → digjitalizim → akses.
Në secilën fazë ekziston mundësia e krijimit ose humbjes së gjurmueshmërisë.
Prandaj, integriteti dokumentar duhet të kuptohet në katër nivele:
- autenticiteti i dokumentit;
- integriteti fizik;
- integriteti i përmbajtjes;
- integriteti i kontekstit arkivor.
Niveli i katërt është veçanërisht i rëndësishëm për dokumentacionin e ish-Sigurimit. Një dokument mund të jetë fizikisht autentik, por pa kontekstin e duhur mund të keqinterpretohet.
Studiuesi duhet të jetë në gjendje të kalojë:
nga dokumenti → te struktura → te funksioni → te konteksti → te prova historike.
14. Krahasimi ndërkombëtar dhe problemi i numëruesit
Krahasimi me arkivat e ish-vendeve komuniste është i dobishëm, por vetëm nëse bëhet me kujdes.
Dokumentacioni i raportuar për Shqipërinë është dukshëm më i ulët, për banor, se në disa arkiva të vendeve ish-komuniste. Por kjo nuk provon automatikisht se Sigurimi shqiptar prodhoi më pak dokumente ose ushtroi më pak kontroll.
Diferenca mund të ndikohet nga:
- madhësia e institucioneve;
- mënyra e organizimit arkivor;
- kategoritë e përfshira;
- dokumentacioni i policisë dhe kufirit;
- fondet ushtarake;
- burgjet dhe gjykatat;
- transferimet;
- asgjësimet;
- kriteret e inventarizimit.
Për këtë arsye, krahasimi me metra linearë për 100.000 banorë duhet konsideruar tregues orientues, jo matje absolute e intensitetit represiv.
Këtu qëndron një nga përfundimet më të rëndësishme të punimit:
| Vendi/arkivi | Dokumentacioni i raportuar | Popullsi orientuese rreth 1990 | m/100.000 banorë (orientuese) | Kufizim |
| Shqipëri – komponenti SHISH | ≈1.000 m | ≈3,29 mln | ≈30,4 | Jo i gjithë arkivi kombëtar; vetëm seri SHISH |
| Rumani – CNSAS | ≈27.000 m | ≈23,2 mln | ≈116 | Kategori kombëtare jo plotësisht identike |
| Çekosllovaki – Security Services Archive | ≈20.000 m | ≈15,7 mln | ≈127 | Arkiv i ish-shërbimeve të sigurisë dhe strukturave përkatëse |
| RD Gjermane – Stasi | ≈61.000 m (material i raportuar pas rënies së regjimit) | ≈16,6 mln | ≈367 | Metrat linearë dhe universi institucional ndryshojnë nga Shqipëria |
statistika e arkivit është gjithmonë edhe statistikë e mënyrës se si arkivi është identifikuar, ndarë, transferuar dhe inventarizuar.
15. Përfundime
Nga analiza rezultojnë disa përfundime kryesore.
Së pari, arkivi i ish-Sigurimit duhet kuptuar si pasqyrë dokumentare e evolucionit të institucionit. Diferencimi strukturor prodhoi diferencim funksional dhe dokumentar.
Së dyti, dokumentacioni nuk mund të lexohet i shkëputur nga evidenca operative dhe aktet normative që përcaktonin krijimin, regjistrimin dhe ruajtjen e tij.
Së treti, fondi aktual i AIDSSH është rezultat i një procesi të gjatë fragmentimi dhe rikompozimi. Dokumentacioni historik nuk ka pasur gjithmonë kufij fizikë dhe funksionalë të njëjtë me kufijtë institucionalë të sotëm.
Së katërti, statistika prej 7.339.347 fletësh duhet trajtuar si statistikë e serive të evidentuara dhe jo si numër absolut i gjithë dokumentacionit të krijuar nga ish-Sigurimi.
Së pesti, mungesa e dokumentit nuk duhet barazuar automatikisht me asgjësimin ose ndërhyrjen e paautorizuar. Kërkimi duhet të identifikojë gjurmën e dokumentit përmes regjistrave, kartelave, kopjeve, mikrofilmave dhe fondeve paralele.
Së gjashti, asgjësimi është pjesë e historisë së arkivit dhe duhet studiuar krahas dokumentacionit të mbijetuar. Shifrat e raportuara për asgjësimin kërkojnë ende verifikim të drejtpërdrejtë arkivor.
Së shtati, krahasimi ndërkombëtar duhet të korrigjohet për dallimet në përkufizimin e fondit dhe në mënyrën e inventarizimit. Hipoteza e “deficitit të mbulimit arkivor” në Shqipëri është e argumentueshme si hipotezë kërkimore, veçanërisht për shkak të ndërthurjes historike të dokumentacionit të Sigurimit me fondet e Ministrisë së Punëve të Brendshme.
Së teti, Ligji nr. 45/2015 e ka transformuar marrëdhënien me këtë trashëgimi dokumentare. Dokumenti nuk është më vetëm objekt i ruajtjes institucionale; ai është bërë burim i kontrolluar për informimin, kërkimin shkencor, transparencën dhe kujtesën historike.
Në përfundim, pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm:
“Sa dokumente të ish-Sigurimit kanë mbijetuar?”
Pyetja shkencërisht më e plotë është:
“Cilat dokumente u krijuan nga secila strukturë, si u evidentuan, ku u ruajtën, cilat u transferuan, cilat u ndanë ose u asgjësuan, cilat gjurmë kanë mbijetuar dhe në çfarë kushtesh mund të aksesohen sot?”
Pikërisht në përgjigjen ndaj kësaj pyetjeje qëndron vlera e arkivit të ish-Sigurimit: jo vetëm si dëshmi e së kaluarës, por si një sistem dokumentar që lejon rindërtimin kritik të mënyrës se si funksionoi vetë mekanizmi shtetëror i kontrollit dhe represionit.
Përfundim i përgjithshëm
Arkivi i ish-Sigurimit të Shtetit nuk duhet trajtuar si një fond statik. Ai është rezultat i një cikli historik që fillon me strukturën dhe funksionin institucional, vazhdon me prodhimin dhe evidentimin e dokumentit, kalon përmes ruajtjes, asgjësimit, fragmentimit dhe transferimit dhe përfundon sot me përpunimin, deklasifikimin, digjitalizimin dhe aksesin.
Në këtë kuptim, AIDSSH përfaqëson hallkën e rikompozimit të këtij cikli.
Vlera e plotë e arkivit nuk matet vetëm me numrin e dosjeve ose të fletëve. Ajo matet me aftësinë për të ruajtur lidhjen ndërmjet dokumentit dhe kontekstit që e prodhoi.
Prandaj, e ardhmja e kërkimit mbi këtë dokumentacion duhet të orientohet drejt një sistemi të integruar ku të mund të lidhen:
struktura – funksioni – dokumenti – evidenca – fondi – transferimi – gjurma e mungesës – statusi juridik – aksesi.
Vetëm në këtë mënyrë arkivi i ish-Sigurimit mund të shndërrohet nga një koleksion dokumentesh të mbijetuara në një infrastrukturë të plotë të kërkimit historik, transparencës dhe kujtesës demokratike.
Burime dhe literaturë bazë
- Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e Ish-Sigurimit të Shtetit, Ligji nr. 45/2015 “Për të drejtën e informimit për dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë”, i ndryshuar.
- AIDSSH, VKM nr. 98, datë 15.02.2017, mbi kalimin nën administrimin e Autoritetit të materialeve arkivore të ish-Sigurimit.
- AIDSSH, Raporti Vjetor 2017.
- AIDSSH, Annual Report 2020.
- AIDSSH, Raporti Vjetor 2024.
- AIDSSH, Tipologjitë e dokumenteve të ish-Sigurimit të Shtetit, 2026.
- AIDSSH, materiale mbi Platformat e Punës Operative and Rregulloret e Evidencës Agjenturore Operative.
- AIDSSH, Udhëzuesi për aksesin dhe përdorimin e arkivit për institucione të kërkimit shkencor, gazetarë, media dhe studiues.
- Pasqyra statistikore e fondeve të dorëzuara nga SHISH, Ministria e Brendshme dhe DPA, material pune i përdorur për këtë studim.
- Bundesarchiv, materiale mbi rindërtimin e dokumenteve të asgjësuara të Stasit.
- Archiv bezpečnostních složek, Czech Security Services Archive.
- Institute of National Remembrance (IPN), Poloni.
- Burime dytësore mbi asgjësimin e dokumentacionit të ish-Sigurimit në periudhën 1989–1992, të përdorura me statusin e tyre të burimit dhe jo si statistikë zyrtare e konsoliduar.