Nga Dr. Gentiana Sula.
Në rrafshin neuroshkencor, indoktrinimi funksionon sepse truri i njeriut nuk është ndërtuar vetëm për të kërkuar të vërtetën — por për të kërkuar përkatësi sociale, siguri emocionale dhe përsëritje. Dhe humori është një nga mekanizmat më të fuqishëm që e anashkalon filtrin kritik të trurit.
Kur qeshim, truri çliron dopaminë dhe endorfina. Kjo krijon ndjesi kënaqësie dhe ul vigjilencën psikologjike. Në atë moment, informacioni nuk përpunohet më me të njëjtën distancë kritike si gjatë një debati racional. Satira hyn “butë”, pa alarmuar mendjen. Pikërisht prandaj propaganda humoristike është kaq efektive.
Nëse një figurë politike apo një shtresë shoqërore paraqitet vazhdimisht si qesharake, groteske apo inferiore, truri krijon lidhje automatike emocionale. Nuk ke më nevojë ta analizosh personin real. Mjafton simboli. Mjafton batuta. Mjafton intonacioni. Kjo quhet “emotional conditioning” — kushtëzim emocional.
Pastaj hyn mekanizmi tjetër: përsëritja kolektive. Kur një shoqëri e tërë qesh me të njëjtin personazh për dekada, krijohet ajo që neuropsikologjia e quan “social reinforcement”. Truri i njeriut është thellësisht imitues. Ne priremi të besojmë më lehtë atë që e shohim të pranuar nga grupi. Sidomos në sisteme totalitare, ku mendimi alternativ mungon, satira kthehet në “realitet emocional”.
Kjo nuk është shpikje shqiptare. Regjimet e kanë përdorur humorin si armë politike kudo në botë.
Nazistët në Gjermani përdorën karikatura dhe filma satirikë për t’i paraqitur hebrenjtë si qesharakë, të pangopur apo biologjikisht “inferiorë”. Në Bashkimin Sovjetik, propaganda tallte vazhdimisht aristokratët, borgjezët dhe “kulakët” si parazitë komikë që meritonin zhdukjen morale. Revolucioni Kulturor në Kinë përdorte teatër dhe opera revolucionare për të kthyer intelektualin apo “armikun e klasës” në figurë groteske për turmat. Edhe në ish-Jugosllavi apo Europën Lindore, humori politik kontrollohej fort: mund të talleje “armikun e jashtëm”, por jo sistemin.
Sepse pushteti e di diçka: një armik që e urren mund të të zgjojë empati. Një armik me të cilin qesh vazhdimisht, çnjerëzohet.
Dhe këtu qëndron forca e komedive propagandistike. Ato nuk synojnë të bindin logjikisht. Synojnë të krijojnë refleks emocional. Pas disa dekadash, njerëzit nuk mbajnë mend më faktet historike — mbajnë mend tonin e zërit, batutën, të qeshurën kolektive.
Kjo është arsyeja pse “Prefekti” mbijetoi aq gjatë. Jo vetëm prej humorit tironas apo interpretimit artistik. Por sepse u përdor si mekanizëm psikologjik për të stampuar në ndërgjegjen kolektive figurën e “armikut të klasës” si objekt talljeje.
Dhe tragjedia fillon kur kupton se pas komedisë kishte njerëz realë. Një djalë 14-vjeçar që u detyrua të jetonte gjithë jetën nën hijen e një satire shtetërore. Një familje e internuar. Një nënë që dëgjonte njerëzit të qeshnin me emrin e saj ndërsa ecte drejt kampit të internimit.
Këtu humori pushon së qeni art i lirë. Kthehet në instrument pushteti.
Sepse kur shteti kontrollon të qeshurën, ai fillon të kontrollojë edhe kujtesën emocionale të shoqërisë.
Por si Përballesh me Kujtesën Emocionale?
Kjo është sfida më e vështirë për çdo institucion kujtese, për çdo autoritet dosjesh, për çdo shoqëri post-totalitare: jo të hapë arkivat, por të përballet me kujtesën emocionale.
Sepse dokumentet korrigjojnë faktet. Por jo domosdoshmërisht emocionet.
Një dosje mund të vërtetojë që një njeri u persekutua padrejtësisht. Por nëse për 50 vite truri kolektiv është mësuar të qeshë me atë figurë, refleksi emocional vazhdon. Kjo ndodh sepse propaganda e gjatë nuk krijon vetëm bindje politike — krijon lidhje neurologjike emocionale.
Në neuroshkencë kjo lidhet me mënyrën si amigdala dhe memoria emocionale reagojnë më shpejt se korteksi racional. Me fjalë të thjeshta: truri ndjen para se të analizojë. Prandaj një batutë, një dialekt i ekzagjeruar, një figurë groteske mund të aktivizojë menjëherë talljen kolektive, edhe kur racionalisht e di që historia reale ka qenë tragjike.
Kjo është arsyeja pse puna me dosjet nuk mund të jetë vetëm burokratike apo juridike. Nuk mjafton të thuash: “Ja dokumenti.” Shoqëria duhet të kuptojë edhe mekanizmin e manipulimit emocional.
Sepse regjimet totalitare nuk kontrollonin vetëm informacionin. Kontrollonin emocionin publik.
Dhe mënyra e vetme për t’u përballur me këtë është:
jo zëvendësimi i një propagande me një tjetër,
por rikthimi i kompleksitetit njerëzor.
Të tregosh njeriun pas karikaturës.
Familjen pas stereotipit.
Vuajtjen pas batutës.
Fëmijën pas “armikut të klasës”.
Vetëm kështu kujtesa kritike fillon të rivalizojë kujtesën emocionale.
Kjo kërkon kohë, sepse emocionet kolektive nuk çmontohen me urdhër. Ato çmontohen me dëshmi, kulturë, empati dhe kurajë për të pranuar se një shoqëri mund të ketë qeshur për dekada me tragjedinë e dikujt tjetër.
Prandaj autoriteti i dosjeve ka një rol shumë më të madh sesa administrimi i arkivave. Ai duhet të ndihmojë shoqërinë të kuptojë se propaganda nuk jeton vetëm në libra apo filma — por në refleksin emocional të brezave.
Dhe ndoshta pajtimi i vërtetë fillon pikërisht aty:
kur arrijmë të dallojmë momentin kur kemi qeshur jo sepse diçka ishte vërtet qesharake, por sepse kështu na ishte mësuar të ndiheshim.
