Fjala e Kryetares së AIDSSH, Dr. Gentiana Sula në panelin “Kujtesë, Trashëgimi, Identitet” organizuar nga Fondacioni Besa dhe Akademia e Shkencave e Shqipërisë në kuadër të Ditës Ndërkombëtare të Muzeve
Të nderuar përfaqësues të institucioneve,
Të nderuar akademikë, studiues, miq dhe të ftuar,
Është privilegj për mua të jem sot pjesë e këtij aktiviteti kushtuar projektit të Muzeut “Besa”, në Ditën Ndërkombëtare të Muzeve — një ditë që na fton jo vetëm të ruajmë historinë, por edhe të reflektojmë mbi mënyrën se si ndërtojmë kujtesën tonë kolektive.
Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit e gjen veten natyrshëm partner në këtë rrugëtim, sepse misioni ynë lidhet me dokumentimin, rikthimin dhe interpretimin kritik të së kaluarës sonë përmes arkivave dhe dëshmive historike.
Në këtë frymë, AIDSSH ka ndërmarrë gjatë viteve të fundit një sërë aktivitetesh kushtuar kujtesës historike, marrëdhënies së shqiptarëve me hebrenjtë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe mbrojtjes së vlerave të solidaritetit njerëzor. Përmes ekspozitave dokumentare, konferencave shkencore, bashkëpunimeve me institucione ndërkombëtare dhe publikimit të dokumenteve arkivore, kemi kërkuar të sjellim në vëmendje jo vetëm faktet historike, por edhe dimensionin etik të tyre për shoqërinë e sotme.
Historia e “Besës” është një nga historitë më të fuqishme morale të shqiptarëve. Është historia e familjeve, komuniteteve dhe individëve që, në kohën më të errët të Europës, zgjodhën të mbrojnë jetën njerëzore, duke vendosur dinjitetin dhe humanizmin mbi frikën dhe rrezikun personal.
Por kjo histori nuk pati një jetë të qetë në Shqipërinë e pasluftës.
Një nga dramat më të mëdha të kujtesës sonë historike është fakti se kultura e Besës — kultura e solidaritetit, e mbrojtjes së tjetrit, e besimit dhe përgjegjësisë morale — u përball më pas me egërsinë e një sistemi që ndërtoi frikën si mekanizëm qeverisjeje.
Arkivat e Sigurimit të Shtetit tregojnë qartë përplasjen mes këtyre dy botëve: mes kulturës tradicionale shqiptare të solidaritetit dhe logjikës totalitare të dyshimit, survejimit dhe izolimit.
Sigurimi i Shtetit nuk goditi vetëm individët. Ai goditi besimin mes njerëzve. Goditi kujtesën familjare. Goditi solidaritetin shoqëror. Goditi aftësinë e njeriut për t’i qëndruar pranë tjetrit pa frikë.
Në dosje gjejmë histori familjesh të survejuara sepse ruanin kontakte me të afërm jashtë vendit; njerëz të ndëshkuar sepse ndihmonin familje të internuara; individë që stigmatizoheshin vetëm sepse refuzonin të bëheshin pjesë e mekanizmit të denoncimit.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga arsyet pse historia e “Besës” ka rëndësi kaq të madhe edhe sot: sepse ajo përfaqëson një kulturë morale që mbijetoi përballë frikës.
Në punën e AIDSSH-së, një nga elementët më prekës që del nga dokumentet është pikërisht solidariteti njerëzor. Edhe në periudha represioni ekstrem, njerëzit gjenin mënyra për të ruajtur dinjitetin e tjetrit — duke ndarë ushqim me familjet e përndjekura, duke ruajtur letra e fotografi të ndaluara, duke mos dëshmuar kundër fqinjit apo mikut, duke mbajtur gjallë kujtesën njerëzore në heshtje.
Kjo është arsyeja pse ne e shohim Muzeun “Besa” jo vetëm si një muze historie, por si një hapësirë etike të kujtesës.
Më lejoni, me këtë rast, të prezantoj një iniciativë të rëndësishme të AIDSSH-së, e cila përfaqëson një hap domethënës për ta afruar dokumentin historik me qytetarin. Kemi krijuar një platformë online të aksesit, studimit dhe interpretimit të burimeve arkivore — MEDIATEKËN. Mediateka synon ta bëjë kujtesën më të prekshme, më të hapur dhe më dialoguese, sidomos për brezat e rinj, të cilët duhet ta njohin të kaluarën jo si një narrativë të largët, por si pjesë të përgjegjësisë së tyre qytetare.
Duke lexuar dosjet e Sigurimit, kuptojmë gjithashtu se njohja jonë për elitën politike shqiptare të periudhës para vitit 1939 dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore është ndërtuar shpesh përmes gjuhës së armiqësisë ideologjike.
Figura si Ahmet Zogu, Mehdi Frashëri, Eqrem Libohova, Mustafa Kruja, Kadri Cakrani, Xhafer Deva, por edhe prefektë e administratorë lokalë, janë trajtuar për dekada vetëm përmes etiketimit politik të regjimit komunist.
Ndërkohë, dokumentet dhe kërkimi historik nxjerrin edhe një tablo tjetër — më komplekse dhe shpesh të panjohur — ku disa prej këtyre figurave patën role konkrete në mbrojtjen, strehimin apo mosdorëzimin e hebrenjve gjatë luftës.
Kjo nuk kërkon glorifikim dhe as rehabilitim automatik. Por kërkon ndershmëri historike. Kërkon guximin për ta parë historinë jashtë skemave bardhë e zi.
Historia bëhet më e drejtë jo kur thjeshtohet, por kur kuptohet në kompleksitetin e saj njerëzor dhe historik.
Dhe pikërisht këtu lidhet edhe rëndësia europiane e këtij projekti.
Kultura bashkëkohore e kujtesës në Europë — sidomos ajo e formuar nga përballja me Holokaustin — na mëson se kujtesa nuk ndërtohet mbi heshtjen, por mbi dokumentimin, reflektimin dhe pranimin e kompleksitetit të së kaluarës.
Në këtë kuptim, Muzeu “Besa” mund të bëhet një nga hapësirat më të rëndësishme shqiptare të edukimit qytetar dhe të kujtesës kritike.
Nëse kushtetutat moderne mbrojnë lirinë, dinjitetin dhe rendin demokratik, atëherë shoqëritë kanë të drejtë të mbrojnë edhe kulturat morale që i kanë bërë të mundura këto vlera. Për Shqipërinë, një prej tyre është Besa.
Dhe ndoshta ka ardhur koha që kjo të mos mbetet vetëm një reflektim moral apo historik, por të kthehet në një debat publik kombëtar.
Sot, nga ky aktivitet kushtuar Muzeut “Besa”, ne mund të propozojmë hapjen e një diskutimi qytetar dhe institucional që shteti shqiptar ta njohë Besën si një nga burimet morale të Republikës — si kulturë e mbrojtjes së jetës, dinjitetit njerëzor, solidaritetit dhe përgjegjësisë ndaj tjetrit.
Jo si simbol folklorik.
Por si një nga ato tradita etike që i kanë dhënë kuptim vetë humanizmit shqiptar në momentet më të vështira të historisë sonë.
Një vend ku historia nuk përdoret për propagandë, por për reflektim.
Një vend ku dokumenti dhe dëshmia ndihmojnë shoqërinë të kuptojë më mirë vetveten.
Një vend ku humanizmi shqiptar vendoset në dialog me kujtesën europiane të Holokaustit dhe me nevojën universale për të mbrojtur dinjitetin njerëzor.
Sepse në fund, kujtesa nuk është vetëm për të kaluarën.
Kujtesa është përgjegjësi ndaj së ardhmes.
Ju faleminderit.