Fjalë hyrëse e Dr. Gentiana Sula në konferencën shkencore ndërkombëtare “Kalimi i kufirit Shqipëri–Kosovë (Jugosllavi) gjatë viteve 1944–1991”
Tiranë, 15 shtator 2026
Të nderuar kolegë, studiues, dëshmitarë dhe familjarë,
Kufijtë zakonisht përcaktojnë fundin e territorit të një shteti dhe fillimin e një tjetri. Por kufiri Shqipëri–Kosovë gjatë regjimeve komuniste ishte shumë më tepër se një vijë politike. Ai u shndërrua në një mekanizëm kontrolli, frike dhe ndarjeje ndërmjet njerëzve që flisnin të njëjtën gjuhë, ruanin të njëjtat zakone dhe, shpesh, i përkisnin së njëjtës familje.
Për familjen time, kjo histori nuk është abstrakte. Gjyshja ime, Refika, e kishte motrën të martuar në Pejë. Ndonëse nuk jetonin larg në kuptimin gjeografik, për dekada ato jetuan në dy botë pothuajse të pakalueshme. U takuan vetëm një herë, nga mesi i viteve 1970. Vajza e motrës mori emrin e gjyshes sime, sikur familja të kërkonte të ruante përmes emrit një afërsi që kufiri e kishte bërë të pamundur.
Kjo ishte përvoja e shumë familjeve shqiptare: njerëz pranë njëri-tjetrit në hartë, por të ndarë nga një sistem që e shndërroi takimin familjar në privilegj, kërkesën për udhëtim në objekt dyshimi dhe kalimin e kufirit në rrezik për jetën.
Në Shqipërinë komuniste, lëvizja jashtë vendit nuk njihej si e drejtë e qytetarit. Pasaporta nuk ishte një dokument që qytetari e zotëronte dhe e përdorte lirisht. Ajo jepej në mënyrë përzgjedhëse, kryesisht për udhëtime zyrtare ose për raste të rralla të miratuara politikisht.
Pengesa themelore nuk ishte vetëm marrja e vizës së vendit pritës, por leja e shtetit shqiptar për të dalë nga vendi. Vlerësohej biografia, besnikëria politike, rrethi familjar dhe mundësia që udhëtari të mos kthehej. Familja e mbetur pas shërbente, në njëfarë mënyre, si garanci njerëzore për kthimin e tij.
Kodi Penal e shndërroi izolimin në dhunë juridike. Neni 47 e konsideronte “arratisjen jashtë shtetit”, si edhe moskthimin e personit të lejuar përkohësisht të udhëtonte, tradhti ndaj atdheut. Dënimi mund të shkonte nga jo më pak se dhjetë vjet burg deri në vdekje.
Një shtet që duhej ta mbronte qytetarin, e trajtonte qytetarin që kërkonte të largohej si armik.
Kufiri ruhej me postblloqe, patrulla, breza të kontrolluar, pengesa fizike dhe sinjalizuese. Por mbrojtja e tij fillonte shumë përpara piramidës kufitare. Ajo fillonte në lagje, në fshat, në kooperativë, në shkollë dhe në vendin e punës.
Shteti përpiqej të identifikonte paraprakisht njerëzit që mund të tentonin arratisjen. Në librat e evidencës ata regjistroheshin si “kontingjente”. Në këto kategori mund të përfshiheshin ish-të dënuar politikë, persona me familjarë të arratisur, njerëz me lidhje jashtë shtetit, të ardhur nga Kosova, persona me të ashtuquajturën “biografi të keqe”, të pakënaqur ose të rinj të cilësuar me “prirje për arratisje”.
Dokumentet e evidencës tregojnë logjikën burokratike të sistemit: kontingjentet ndaheshin sipas llojit, vendbanimit dhe periudhës, ndërsa shifrat përditësoheshin. Por pas çdo numri qëndronte një emër; pas emrit, një familje; dhe pas kategorisë administrative mund të fillonin survejimi, kontrolli i korrespondencës, përdorimi i bashkëpunëtorëve apo hapja e një dosjeje përpunimi.
“Kontingjent” nuk do të thoshte domosdoshmërisht person që kishte kryer një vepër penale. Ishte një kategori parandaluese e policisë politike. Dyshimi prodhonte evidencën dhe evidenca e mbante gjallë dyshimin. Personi survejohej sepse ishte futur në regjistër dhe vazhdonte të mbahej në regjistër sepse po survejohej.
Në zonat kufitare, një lidhje familjare në Pejë, Prizren ose Gjakovë, një takim me një të ardhur nga Kosova apo një pyetje për rrugët kufitare mund të interpretohej si indicie. Regjimi nuk ndiqte vetëm personin që po kalonte kufirin. Ai përpiqej të identifikonte edhe atë që mund të mendonte ta kalonte.
Prandaj arratisja nuk ishte vetëm një veprim fizik. Ajo ishte përplasja ndërmjet vullnetit të individit dhe pretendimit të shtetit për të zotëruar jetën e tij.
Njerëzit shtyheshin drejt arratisjes nga përndjekja politike, mohimi i arsimit ose i profesionit, varfëria, bashkimi familjar dhe dëshira elementare për liri. Pasojat nuk përfundonin me të arratisurin. Familjarët mund të humbnin punën, shkollimin ose të drejtën për të jetuar në qytete të caktuara. Ata survejoheshin, internoheshin dhe mbanin për dekada etiketën e “familjes së të arratisurit”.
Kufiri nuk ndëshkonte vetëm trupin që përpiqej ta kalonte. Ai ndëshkonte edhe familjen që mbetej pas.
Por historia e arratisjeve nuk mbaron në çastin e kalimit të vijës kufitare. Duhet të shqyrtojmë edhe fatin e njerëzve pasi mbërrinin në anën tjetër.
Shqiptarët që arratiseshin nga Shqipëria drejt Kosovës ose viseve të tjera të Jugosllavisë merreshin në pyetje nga policia dhe UDB-ja. Verifikoheshin, mbaheshin në qendra ose kampe dhe mund të viheshin përballë përpjekjeve për rekrutim. Disa fitonin strehim ose mundësinë për të vazhduar drejt Perëndimit. Të tjerë mbeteshin nën mbikëqyrje, dyshoheshin si të dërguar të Sigurimit ose ktheheshin në Shqipëri.
Rasti i Demirit është domethënës. Pasi kaloi në Jugosllavi, ai u mbajt për katër muaj në kampin e Idrizovës pranë Shkupit. Me premtimin se do të dërgohej në Beograd për të studiuar, u çua në kufi dhe iu dorëzua autoriteteve shqiptare. Në Shqipëri u torturua dhe u dënua me dhjetë vjet burg, një pjesë të të cilave e vuajti në Spaç.
Edhe drejtimi i kundërt kishte tragjedinë e vet. Shqiptarët e Kosovës që largoheshin nga përndjekja jugosllave dhe hynin në Shqipëri shpesh e përfytyronin atë si atdheun ku do të gjenin mbrojtje. Por shteti shqiptar i trajtonte fillimisht si objekte verifikimi sigurie. Ata hetoheshin për lidhje të mundshme me UDB-në, mbaheshin nën kontroll, caktoheshin për banim larg kufirit dhe, në raste të dokumentuara, internoheshin, arrestoheshin ose dënoheshin si agjentë jugosllavë.
Në anën jugosllave vepronte UDB-ja, një nga instrumentet kryesore të mbikëqyrjes politike. Veçanërisht gjatë periudhës së Aleksandar Ranković-it, studimet arkivore kanë dokumentuar përgjime, keqtrajtime dhe përdorimin e dhunës ndaj shqiptarëve të Kosovës.
Studimi i Isabel Ströhle tregon se shqiptarët ishin thellësisht të nënpërfaqësuar në strukturat e UDB-së në Kosovën e pasluftës, ndërsa malazezët dhe serbët përbënin rreth 86,6 për qind të personelit. Pas Plenumit të Brioneve të vitit 1966, komisionet që hetuan të ashtuquajturat “deformime” mblodhën mbi një mijë ankesa për dhunë dhe keqpërdorim të autoritetit.
Megjithatë, UDB-ja nuk duhet trajtuar si një organizëm i pandryshueshëm gjatë gjithë periudhës 1944–1991. Duhet të dallojmë aleancën shqiptaro-jugosllave deri më 1948, përplasjen pas prishjes me Jugosllavinë, periudhën e Ranković-it, ndryshimet pas vitit 1966, demonstratat e vitit 1981 dhe represionin e dekadës së fundit të Jugosllavisë socialiste.
Midis Sigurimit të Shtetit dhe UDB-së kishte armiqësi, infiltrime, propagandë dhe përpjekje rekrutimi. Por, për qytetarin e zakonshëm, përballja e dy shërbimeve krijonte një hapësirë të dyfishtë dyshimi: ai mund të konsiderohej agjent nga njëra anë dhe armik nga ana tjetër.
Fati i shkrimtarit Agim Gjakova e mishëron këtë paradoks. I lindur në Gjakovë më 1935, ai studioi në Beograd dhe themeloi shoqatën e studentëve shqiptarë “Përpjekja”. Për veprimtarinë e tij politike u burgos disa herë dhe më 1960 u dëbua nga Jugosllavia në Shqipëri si person i padëshirueshëm.
Por mbërritja në Shqipëri nuk i dha fund përndjekjes.
Në vendin që mund ta kishte menduar si strehë kombëtare, Agim Gjakova u vu nën vëzhgimin e Sigurimit të Shtetit. Sipas dëshmisë së tij dhe dosjes së konsultuar prej tij, ndjekja e tij dokumentohet në 1.128 faqe. Regjistroheshin lëvizjet, takimet dhe bisedat; mbikëqyreshin kontaktet me kosovarët dhe përdoreshin informatorë, përfshirë njerëz të afërt.
Edhe kërkesa e tij për të udhëtuar në Gjermani, për të mbledhur material për një roman mbi shqiptarët e Kosovës, u interpretua jo si projekt letrar, por si mundësi për arratisje. Në një letër drejtuar ministrit të Brendshëm Kadri Hazbiu, ai kundërshtoi hapur mënyrën se si trajtoheshin kosovarët në Shqipëri.
Agim Gjakova u përndoq nga dy regjime: i padëshiruar nga pushteti jugosllav për veprimtarinë e tij shqiptare dhe i dyshuar nga regjimi shqiptar pikërisht sepse vinte nga Kosova.
Në këtë histori kemi edhe viktima të drejtpërdrejta. Njerëz u vranë gjatë tentativave për arratisje; të tjerë u plagosën, u arrestuan, u dënuan ose u zhdukën. Kemi dokumentim të rëndësishëm për dhunën në kufijtë e Shqipërisë në përgjithësi. Por ende nuk kemi një regjistër të plotë dhe të verifikuar të viktimave vetëm për segmentin Shqipëri–Kosovë.
Ky nuk është argument për të heshtur. Është një detyrë kërkimore.
Sa persona u vranë në këtë vijë kufitare? Kush ishin? Nga cili drejtim po kalonin? Ku u varrosën? Çfarë iu komunikua familjeve? Si u klasifikuan nga Sigurimi dhe nga UDB-ja? A ekzistojnë për të njëjtin person dokumente në Tiranë, Prishtinë dhe Beograd, që tregojnë versione të ndryshme të të njëjtit fat?
Përgjigjja kërkon ballafaqimin e regjistrave të reparteve kufitare, dosjeve të Sigurimit të Shtetit, dokumenteve të UDB-së, vendimeve gjyqësore, regjistrave civilë dhe dëshmive familjare. Pa këtë punë rrezikojmë të kemi histori institucionale pa emra dhe kujtime familjare pa dokumente.
Detyra jonë është t’i bashkojmë.
Historia e gjyshes sime, Refikës, dhe e motrës së saj në Pejë na kujton se dhuna e kufirit nuk matet vetëm me numrin e të vrarëve dhe të dënuarve. Ajo matet edhe me takimet që nuk ndodhën, dasmat dhe funeralet ku nuk u shkua, motrat që u plakën larg njëra-tjetrës dhe fëmijët që morën emrat e njerëzve të dashur përpara se të mund të kishin praninë e tyre.
Një emër i dhënë një vajze u bë një urë e vogël mbi një kufi të pakalueshëm.
Sot kufiri Shqipëri–Kosovë kalohet lirisht. Por hapja fizike e tij nuk e përfundon detyrën tonë ndaj së shkuarës. Duhet të hapen arkivat, të ballafaqohen burimet, të emërtohen viktimat dhe të dëgjohen familjet.
Sepse një kufi demokratik rregullon lëvizjen. Një kufi diktatorial përpiqet të zotërojë njeriun.
Puna jonë është të tregojmë jo vetëm se ku kalonte ai kufi, por çfarë u bëri njerëzve që jetuan pranë tij, që u përpoqën ta kalonin dhe që, për dekada, pritën dikë të vinte nga ana tjetër.
Ju faleminderit.