FLETËT E KUJTESËS
Seri punimesh kërkimore dhe metodologjike mbi arkivat kujtesën dhe drejtësinë tranzicionale
Leximi kritik i materialeve arkivore përfshirë dokumentet e ish Sigurimit të Shtetit dhe analizën e rrjeteve
SHËNIM KËRKIMOR DHE METODOLOGJIK
Dr. Gentiana Sula Studiuese
Version pune Shtator 2026
Ky shënim paraqet një metodë të ripërdorshme për rindërtimin e jetës, ideve, veprimtarisë dhe përndjekjes së një disidenti. Ai e trajton dosjen e Sigurimit njëkohësisht si burim informacioni dhe si produkt të pushtetit, e vendos atë përballë burimeve të tjera dhe dokumenton veçmas aktorët, institucionet, vendet dhe lidhjet që formuan procesin e survejimit, hetimit, gjykimit dhe vuajtjes së dënimit.
Punimi u propozohet studiuesve, gazetarëve, mësuesve, studentëve dhe familjarëve që lexojnë dosje e fate individuale. Shumë prej këtyre fateve kanë mbetur të panjohura për familjet, sidomos për brezat që nuk e kanë jetuar dhe nuk e njohin kohën e diktaturës; ato mbeten pak të njohura edhe për një publik që nuk ka pasur mundësi të zbulojë vlerat e mohuara, veprat e ndërprera dhe modelet frymëzuese të qëndresës, dinjitetit e krijimtarisë. Metoda synon t’i ndihmojë lexuesit të kalojnë nga dokumenti i veçuar te historia e verifikueshme e personit, pa e reduktuar jetën e tij në gjuhën dhe kategoritë e aparatit represiv.
Shënim për statusin e tekstit
Teksti është një propozim metodologjik kërkimor. Ai nuk përfaqëson domosdoshmërisht qëndrim institucional dhe kërkon përshtatje me kuadrin ligjor të aksesit, mbrojtjes së të dhënave personale dhe publikimit të dokumenteve arkivore.
Abstrakt
Studimi i një disidenti përmes arkivave të një regjimi represiv kërkon një metodë që të mos e reduktojë personin në objektin e dosjes së policisë politike. Ky shënim propozon një qasje shumëburimore që bashkon kritikën historike të burimit, analizën dokumentare, prosopografinë, kronologjinë analitike dhe analizën historike të rrjeteve. Metoda nis nga zëri, idetë dhe veprimtaria e personit; rindërton mënyrën si u prodhua dosja; identifikon aktorët e survejimit dhe të procedimit; dhe teston çdo pretendim përmes triangulimit. Një regjistër i standardizuar mbledh të dhëna për bashkëpunëtorët, punëtorët operativë, hetuesit, prokurorët, gjyqtarët, avokatët mbrojtës, institucionet e ekzekutimit dhe vendet e vuajtjes së dënimit ose internimit. Matrica e rrjetit dallon lidhjen reale nga përmendja dokumentare, pretendimin operativ nga fakti i verifikuar dhe rolin formal nga veprimi i dokumentuar. Rezultati synon të prodhojë një biografi historike të kontrollueshme, një hartë të mekanizmit të represionit dhe një gjurmë të plotë prove, duke ruajtur dinjitetin e viktimës dhe të drejtat e personave të tretë.
Fjalë kyçe: disident; ish Sigurimi i Shtetit; kritikë burimore; arkiva represive; prosopografi; analizë historike e rrjeteve; triangulim; drejtësi tranzicionale.
Si të citohet: Sula, Gentiana. “Metodë shumëburimore për studimin e një disidenti.” Fletët e Kujtesës, Shënim Kërkimor dhe Metodologjik, version pune, 2026.
I .Disidenca viktima dhe roli historik i personit
Termat “disident” dhe “viktimë e sistemit” përshkruajnë përvoja që mund të ndërthuren, por nuk janë sinonime. Disidenti përcaktohet para së gjithash nga mendimi, fjala, krijimtaria ose veprimi me të cilin vë në diskutim rendin politik, ideologjinë zyrtare, praktikat e pushtetit ose kufizimin e lirive. Viktima përcaktohet nga cenimi që i është shkaktuar nga shteti ose nga mekanizmat e tij: ekzekutim, burgim, internim, dëbim, punë e detyruar, hetim represiv, survejim, përjashtim nga arsimi ose puna, konfiskim, diskriminim familjar dhe forma të tjera të ndëshkimit politik ose administrativ.
Një disident mund të jetë njëkohësisht viktimë, kur kundërshtimi pasohet nga represioni. Por jo çdo viktimë ka qenë disidente. Shumë persona u goditën për shkak të prejardhjes, lidhjes familjare, besimit, profesionit, pronës, përkatësisë në një grup të shënjestruar ose një dyshimi të prodhuar nga vetë sistemi, pa kryer një akt të vetëdijshëm kundërshtimi. Po kështu, disidenca nuk kërkon domosdoshmërisht organizim politik publik. Ajo mund të shfaqet në një tekst të pabotuar, refuzim, kritikë, vepër artistike, protestë morale, praktikë fetare, përpjekje për t’u larguar ose mbrojtje të të drejtave të një personi tjetër.
Përcaktimi i disidencës
Për qëllimet e këtij kërkimi, disidenca kuptohet si shprehje ose veprim relativisht i vetëdijshëm që kundërshton, sfidon ose refuzon një normë thelbësore të regjimit, në një mjedis ku ky kundërshtim mbart rrezik real. Ky është një përkufizim analitik dhe jo një titull nderi që studiuesi duhet t’ia japë automatikisht personit. Vlerësimi mbështetet në përmbajtjen e fjalëve dhe veprimeve, qëllimin e dallueshëm, vazhdimësinë, kontekstin e rrezikut dhe mënyrën si personi e kuptonte pozicionin e vet.
Duhet shmangur përkufizimi i disidentit vetëm nga reagimi i Sigurimit. Fakti që regjimi e quajti dikë “armik” nuk provon as veprën e pretenduar dhe as identitetin e tij si disident. Në të kundërt, mungesa e një dosjeje voluminoze nuk përjashton disidencën: dokumentet mund të jenë humbur, shpërndarë në fonde të tjera ose të mos jenë prodhuar.
Përcaktimi i viktimës së sistemit
Viktimë e sistemit është personi që ka pësuar një cenim të dokumentueshëm të jetës, lirisë, integritetit, dinjitetit, familjes, pronës, arsimimit, punës ose pjesëmarrjes shoqërore si rezultat i politikave, vendimeve, praktikave ose strukturave të regjimit. Ky përcaktim përfshin viktimat e drejtpërdrejta dhe lejon studimin e pasojave ndaj familjarëve e fëmijëve, pa i barazuar automatikisht të gjitha përvojat ose statuset juridike.
Statusi i viktimës nuk varet nga heroizmi, nga qëndrueshmëria politike ose nga përsosmëria morale e personit. Një viktimë mund të ketë heshtur, të jetë përshtatur, të ketë bërë kompromis ose të ketë dhënë deklarime nën presion. Këto rrethana analizohen në kontekst dhe nuk përdoren për të mohuar cenimin e pësuar.
Burimet leksikografike dhe juridike
Fjalori i Madh i Gjuhës Shqipe i Akademisë së Shkencave e lidh disidencën me veprimtarinë e individëve ose grupeve që shprehin kundërshtim ndaj një regjimi apo autoriteti. Oxford dhe Cambridge theksojnë mospajtimin e fortë me sistemin politik, qeverinë ose autoritetin. Etimologjia latine dissidere, “të rrish veç” ose “të mos pajtohesh”, ruan idenë e largimit nga ortodoksia. Në Evropën Lindore termi mori një kuptim historik më të ngushtë: kundërshtimin e së vërtetës zyrtare, censurës dhe shkeljes së të drejtave. Václav Havel e lidhi këtë rol me “jetesën në të vërtetën”, pra refuzimin për të riprodhuar publikisht gënjeshtrën ideologjike.
Në kuptimin leksikografik, viktima është personi që pëson dëm ose padrejtësi. Deklarata e OKB-së e vitit 1985 e përcakton më gjerë përmes dëmtimit fizik ose mendor, vuajtjes emocionale, humbjes ekonomike dhe cenimit të të drejtave nga veprime ose mosveprime, përfshirë shpërdorimin e pushtetit. Parimet e vitit 2005 për mjetet juridike dhe reparacionin përfshijnë, sipas rrethanave, familjarët e afërt, personat në varësi dhe ata që dëmtohen duke ndihmuar viktimën. Njohja nuk kushtëzohet nga identifikimi ose dënimi i autorit.
Për këtë studim, “disident” është kategori e veprimit dhe e pozicionimit ndaj pushtetit; “viktimë” është kategori e cenimit të pësuar. E para kërkon prova për mendimin, shprehjen ose veprimin; e dyta kërkon prova për masën, dëmin dhe lidhjen me sistemin. Një person mund t’u përkasë të dyja kategorive ose vetëm njërës.
Shkollat e mendimit dhe ndryshimi i paradigmave
Debati mbi disidencën dhe viktimat lidhet me mënyrën si studiohen regjimet komuniste. Paradigmat nuk janë domosdoshmërisht përjashtuese; secila ndriçon një nivel tjetër dhe secila mund të shtrembërojë analizën kur përdoret e vetme.
| Paradigma | Fokusi kryesor | Kontributi | Rreziku metodologjik |
| Totalitarizmi | Ideologjia, partia shtet, policia politike dhe terrori. | Shpjegon karakterin sistemor të represionit. | Mund ta paraqesë shoqërinë vetëm si pasive. |
| Historia sociale dhe sinteza postrevizioniste | Jeta e përditshme dhe ndërveprimi shtet shoqëri. | Lidh urdhrin qendror me zbatimin lokal dhe agjencinë individuale. | “Ndërveprimi” nuk duhet të barazojë pushtetin e palëve. |
| Të drejtat e njeriut dhe drejtësia tranzicionale | Viktima, e vërteta, drejtësia, reparacioni dhe mospërsëritja. | Vendos dinjitetin dhe të drejtat në qendër. | Kategoritë juridike nuk kapin çdo ambiguitet historik. |
| Kujtesa dhe kthesa arkivore | Transmetimi i kujtesës dhe arkivi si produkt pushteti. | Shpjegon heshtjen dhe pengon leximin naiv të dosjes. | Kujtesa e mëvonshme nuk duhet projektuar mbi ngjarjen. |
Paradigma totalitare, e lidhur me Hannah Arendt dhe Friedrich e Brzezinski, shpjegon monopolin politik, ideologjinë dhe policinë sekrete, por rrezikon të humbasë ndryshimet vendore dhe strategjitë e mbijetesës. Historia sociale, e përfaqësuar nga Sheila Fitzpatrick, e zhvendos vëmendjen te jeta e përditshme dhe zbatimi lokal. Sinteza postrevizioniste i bashkon këto nivele: për dosjet e Sigurimit ajo ndjek lidhjen midis qendrës, degës, operativit, bashkëpunëtorit, institucioneve dhe komunitetit, pa relativizuar pabarazinë e pushtetit.
Qasja e të drejtave të njeriut dhe drejtësisë tranzicionale, nga instrumentet e OKB-së te Ruti Teitel, orienton kërkimin drejt njohjes, së vërtetës, përgjegjësisë dhe mospërsëritjes. Studimet e kujtesës, nga Halbwachs te Assmann, shpjegojnë transmetimin familjar e shoqëror; Stoler dhe Trouillot tregojnë si arkivi prodhon përzgjedhje, heshtje dhe kategori. Metoda e këtij shënimi i integron këto qasje: roli përcaktohet në fund të kërkimit, ndërsa emërtimet “disident”, “viktimë”, “i mbijetuar”, “dëshmitar” ose “funksionar” trajtohen si hipoteza që duhen provuar dhe vendosur në kohë.
Vijimësia në punët e Gentiana Sulës dhe shembujt shqiptarë
Kjo metodë zhvillon në trajtë të zbatueshme disa teza që Gentiana Sula ka paraqitur në punime, ligjërata dhe ndërhyrje publike për policinë politike, hapjen e dosjeve dhe drejtësinë tranzicionale. Në punimin “Shkollat historiografike dhe korniza e integruar për studimin e policisë politike shqiptare”, ajo argumenton se dokumentacioni i Sigurimit nuk është as neutral dhe as i vetëmjaftueshëm. Ai duhet lexuar njëkohësisht si produkt i pushtetit politik, burim institucional, provë e teknikave të kontrollit dhe pjesë e kujtesës e drejtësisë tranzicionale. Korniza e propozuar ndërthur analizën institucionale, historinë e shërbimeve sekrete, historinë sociale të kontrollit, kritikën arkivore dhe studimet e kujtesës. Regjistrat dhe matricat e këtij shënimi e përkthejnë këtë sintezë në hapa të kontrollueshëm kërkimorë.
Rasti i Martin Camajt tregon pse dosja nuk “flet vetë”. Në ligjëratën “3 mitet e rreme mbi Sigurimin e diktaturës”, Sula kundërshton besimin se Sigurimi ishte domosdoshmërisht një organizatë profesionale e pagabueshme, se hapja e dokumenteve cenon vetvetiu interesin kombëtar dhe se përmbajtja e një dokumenti operativ mund të merret si e vërtetë pa kritikë. Pyetjet që ajo ngre për prodhimin dhe qarkullimin e etiketave diskredituese ndaj Camajt kërkojnë që studiuesi të dallojë faktin e ekzistencës së dokumentit nga vërtetësia e pohimit, të ndjekë autorin, marrësin dhe përdorimin e informacionit dhe të analizojë jetëgjatësinë e stereotipit pas rënies së regjimit.
Në “Historitë e patreguara të Lushnjës” dhe nderimin e Lekë Tasit, internimi politik në Myzeqe paraqitet si një “kamp i shpërndarë”: jo vetëm si një vend i vetëm, por si një gjeografi fshatrash, kufizimesh, pune dhe kontrolli që prekte familje të tëra. Lekë Tasi shërben si shembull i ruajtjes së dinjitetit dhe i artit e shkrimit si mbijetesë, dëshmi dhe kujtesë. Ky rast mbështet regjistrin e vendeve, kronologjinë e transferimeve dhe analizën e pasojave ndërbreznore: biografia e personit duhet lidhur me hapësirën, familjen dhe format e vetëpërfaqësimit, jo reduktuar te masa administrative.
Ligjërata mbi hapjen e fondit të Kosovës e zgjeron kërkimin përtej kufirit administrativ të dosjes. Sula e trajton fondin si burim për survejimin ndërkufitar, marrëdhëniet institucionale dhe goditjen e lëvizjeve intelektuale e studentore, përfshirë vitet 1968 dhe 1981. Ajo thekson edhe baraspeshën ndërmjet së drejtës për të ditur, privatësisë dhe dinjitetit, me qëllim shmangien e riviktimizimit dhe sensacionalizmit. Për këtë arsye, matrica e rrjetit duhet të përfshijë kohën, drejtimin, territorin, burimin dhe forcën e provës; publikimi duhet të ketë një kontroll etik të veçantë. Hapja e arkivave merr kështu edhe funksionin e edukimit demokratik dhe të parandalimit të përsëritjes.
Dy shembuj të tjerë tregojnë si kalon analiza nga kategoria operative te pasoja njerëzore. Në studimin mbi të zhdukurit, Sula u referohet nëntëmbëdhjetë historikëve të deklasifikuar të degëve të Sigurimit për të hetuar si ndërtohej figura e “armikut” dhe si ndiqej përjashtimi i tij nga jeta publike ose eliminimi fizik. Në ligjëratën mbi emigracionin politik, ajo shqyrton largimin si “virus lirie”, etiketat “armik”, “tradhtar” e “agjent”, vrasjet në kufi dhe ndëshkimin e familjeve për të frenuar veprimtarinë e të arratisurve. Shifrat dhe përfundimet e këtyre punëve duhen trajtuar si pretendime të autorësisë përkatëse dhe kontrolluar me fondin, dokumentin, faqen dhe burime të pavarura. Metodologjikisht, shembujt kërkojnë një rrjet që lidh individin, familjen, kufirin, degën e Sigurimit dhe pasojën konkrete.
Punimi mbi perspektivat morale të aksesit tregon se i njëjti dokument mund të përjetohet si çlirim ose traumë nga i përndjekuri, si turp ose justifikim nga ish-pjesëtari i aparatit, si dilemë faljeje nga besimtari dhe si urë drejt standardeve demokratike nga qytetari me orientim evropian. Këto këndvështrime nuk barazojnë dëshmitë dhe as përgjegjësitë; ato shpjegojnë pse kërkimi duhet të jetë shumëperspektivor, por i kufizuar rreptësisht nga prova. Në fjalën e hapjes së konferencës “Fytyra e armikut të popullit”, Sula e lidh rishikimin e narrativës zyrtare me rivlerësimin e viktimave që vazhdojnë të mbajnë stigmë. Pyetjet “kush e tregoi historinë?”, “kë la jashtë?” dhe “pse?” mund të përdoren si kontroll në çdo fazë të studimit.
Si përcaktohet roli përmes kërkimit
Roli historik nuk duhet nxjerrë nga një dokument i vetëm ose nga një etiketë e mëvonshme. Ai rindërtohet duke krahasuar vetëpërfaqësimin e personit, veprat dhe veprimet e dokumentuara, perceptimin e bashkëkohësve, reagimin institucional të regjimit dhe kujtesën pas rënies së tij. Kërkimi duhet të lejojë që një person të mbajë disa role në periudha të ndryshme dhe të mos e mbyllë biografinë në një kategori të vetme.
| Dimensioni | Pyetja kërkimore | Përfundimi i lejueshëm |
| Vetëpërcaktimi | Si e përshkruante personi veten, bindjet dhe veprimet e tij? | Identitet i deklaruar, me kohën dhe kontekstin përkatës. |
| Veprimi i dokumentuar | Çfarë tha, shkroi, krijoi, refuzoi ose organizoi realisht? | Formë dhe shkallë e disidencës, vetëm mbi prova të kontrolluara. |
| Përkufizimi nga regjimi | Si dhe pse e kategorizuan institucionet? | Mënyra e prodhimit të armikut; jo e vërteta automatike për personin. |
| Cenimi i pësuar | Cilat masa, pasoja dhe kufizime janë të dokumentuara? | Statusi dhe përvoja e viktimës, me dallim të pasojave direkte e familjare. |
| Roli shoqëror | A ndikuan idetë ose qëndrimi te të tjerët gjatë jetës ose më pas? | Ndikim i argumentuar, pa e zmadhuar nga fama e mëvonshme. |
| Kujtesa pas regjimit | Si është përkujtuar, harruar, kundërshtuar ose rehabilituar? | Historia e kujtesës, e dalluar nga biografia e periudhës. |
Në përfundim mund të përdoren cilësime të graduara, si: disident i vetëpërcaktuar; kundërshtar politik i dokumentuar; zë kritik kulturor ose fetar; rezistencë individuale; person i kategorizuar si kundërshtar nga regjimi; viktimë e drejtpërdrejtë; familjar i prekur; ose person me rol të përzier e të ndryshueshëm. Kur provat nuk mjaftojnë, përfundimi duhet të mbetet i hapur.
Rëndësia për familjet
Për familjen, kërkimi mund të rikthejë emrin, zërin dhe vijimësinë e një jete që dokumentet represive e kanë reduktuar në kategori operative. Ai ndihmon të kuptohet çfarë ndodhi, kush mori vendime, ku u mbajt personi dhe cilat ishin pasojat. Njohja mund të korrigjojë stigma të trashëguara, të lidhë brezat me historinë familjare dhe të krijojë një bazë të verifikueshme për kujtesën, përkujtimin dhe kërkimin e mëtejshëm. Megjithatë, kërkimi nuk duhet t’i imponojë familjes një identitet të vetëm dhe as të publikojë dhimbjen private përtej nevojës historike.
Rëndësia për shoqërinë
Njohja e disidentëve i tregon shoqërisë se regjimi nuk ka qenë pa alternativa morale, intelektuale dhe politike. Ajo bën të dukshme format e kundërshtimit, edhe kur ato kanë qenë individuale, të vogla ose të padukshme në kohën e tyre. Njohja e viktimave zhvendos vëmendjen nga historia e institucioneve dhe udhëheqësve te kostoja njerëzore e sistemit dhe te mënyra si represioni përshkoi familjen, punën, arsimin dhe jetën e përditshme.
Për demokracinë, ky dokumentim krijon një gjuhë publike të mbështetur në prova, kufizon mohimin dhe relativizimin, forcon përgjegjshmërinë institucionale dhe ndihmon edukimin e brezave të rinj. Qëllimi nuk është ndarja e përhershme e shoqërisë në kategori të ngrira, por njohja e cenimit, rikthimi i dinjitetit dhe kuptimi i mekanizmave që e bënë represionin të mundur. Kujtesa bëhet kështu një mjet për qytetari demokratike, jo vetëm një inventar i vuajtjes.
II .Qëllimi dhe kontributi i metodës
Qëllimi është të krijojë një procedurë të njëtrajtshme për leximin e materialeve mbi një disident, nga identifikimi i burimeve deri te shkrimi i përfundimeve. Njësia qendrore e studimit mbetet personi dhe veprimtaria e tij, jo dosja e Sigurimit. Dosja studiohet si një nga korpuset e burimeve dhe njëkohësisht si dëshmi e mënyrës si institucioni represiv prodhonte dijen, dyshimin dhe ndërhyrjen.
Kontributi metodologjik qëndron në integrimin e katër planeve: biografia intelektuale e disidentit; historia institucionale e represionit; vlerësimi i provës dokumentare; dhe struktura e marrëdhënieve që lidhte individë, institucione, vendime e vende. Kjo e bën modelin të përdorshëm për monografi, profile biografike, ekspozita, botime dokumentare dhe produkte edukative.
Pyetjet kërkimore
• Cilat ishin idetë, shkrimet, veprimet dhe format e kundërshtimit ose mospajtimit të personit?
• Kur, nga kush dhe mbi çfarë baze personi u përkufizua si rrezik ose objekt kontrolli?
• Si u prodhua dhe u riprodhua narrativa e Sigurimit për personin?
• Cilët aktorë dhe institucione morën pjesë në survejim, hetim, akuzë, mbrojtje, gjykim dhe ekzekutim të vendimit?
• Cilat pretendime konfirmohen, kundërshtohen ose mbeten të papërcaktueshme?
• Si ndikoi përndjekja te familja, puna, krijimtaria, arsimi, prona, vendbanimi dhe brezat pasardhës?
• Çfarë na mëson rasti për mekanizmin e përgjithshëm të represionit?
III .Parimet e leximit
| Parimi | Zbatimi praktik |
| Personi para dosjes | Studimi nis me jetën, idetë dhe veprat e personit, jo me etiketën operative. |
| Dosja si burim dhe produkt pushteti | Analizohet përmbajtja dhe procesi institucional që e prodhoi atë. |
| Dallimi i niveleve të së vërtetës | Veçohet ajo që dokumenti thotë nga ajo që mund të provohet se ka ndodhur. |
| Triangulimi | Pretendimi kontrollohet me burime të pavarura, materiale dhe dëshmi të tjera. |
| Kohë dhe ndryshim | Lidhjet, etiketimet dhe qëndrimet vendosen në periudhën e tyre dhe nuk projektohen prapa. |
| Proporcionaliteti etik | Publikohet vetëm ajo që është e nevojshme për argumentin dhe e mbështetur në burime. |
| Gjurmueshmëria | Çdo fakt dhe lidhje ruan referencën Fond Dosje Dokument Faqe. |
IV .Korpusi shumëburimor
| Korpusi | Burimet kryesore | Funksioni analitik |
| Zëri i personit | Letra, ditarë, dorëshkrime, vepra, intervista, fotografi | Rindërton idetë, motivet, gjuhën dhe vetëpërfaqësimin. |
| Familja dhe rrethi | Korrespondencë, kujtime, dëshmi, dokumente private | Plotëson jetën e përditshme dhe pasojat familjare. |
| Sigurimi i Shtetit | Dosje përpunimi, formulare, raporte, plane masash, përgjime, fashikuj | Tregon survejimin, kategoritë operative dhe prodhimin institucional të dyshimit. |
| Drejtësia penale | Hetimi, aktakuza, procesverbalet, mbrojtja, vendimet, rekursi | Rindërton procedurën, provën, akuzën, mbrojtjen dhe vendimmarrjen. |
| Ekzekutimi i masës | Regjistra burgu, kampi, internimi, transferimi, lirimi | Dokumenton vendin, kohën, kushtet dhe lëvizjet. |
| Partia dhe administrata | Komitete partie, pushtet vendor, punë, arsim, strehim | Tregon sanksionet administrative dhe përjashtimin shoqëror. |
| Burime të pavarura | Shtyp, diplomaci, arkiva të huaja, diasporë, botime | Kontrollon narrativat dhe vendos rastin në kontekst më të gjerë. |
Kërkimi nuk kufizohet te dosja që mban emrin e personit. Ai ndjek referencat drejt dosjeve të lidhura, regjistrave, fashikujve, dokumenteve gjyqësore, fondeve vendore dhe dokumenteve të institucioneve që zbatuan masa ndaj tij ose familjes.
V .Procesi kërkimor në dhjetë hapa
1 .Përcaktimi i objektit
Përcaktohen periudha, hapësira, kuptimi operacional i termit disident dhe kufijtë e rastit. Termi nuk i atribuohet mekanikisht personit; verifikohet nëse ai e përdorte për veten, i është atribuar më vonë ose përdoret vetëm si kategori analitike.
2 .Harta paraprake e burimeve
Hartohet lista e fondeve, dosjeve dhe institucioneve që mund të kenë prodhuar dokumente. Shënohen boshllëqet, dokumentet e referuara por të pagjetura dhe kufizimet e aksesit.
3 .Kronologjia bazë
Ndërtohet vija e kohës nga jeta para konfliktit me regjimin, te survejimi, procedimi, dënimi, periudha pas dënimit dhe kujtesa pas vitit 1991.
4 .Inventari i dokumenteve
Çdo dokument merr kod unik, përshkrim, datë, autor, marrës, fond, dosje, faqe, lloj dokumenti dhe nivel lexueshmërie.
5 .Kritika e burimit
Verifikohen origjina, autorësia, qëllimi, konteksti, zinxhiri i informacionit, interesi institucional, gjuha, besueshmëria dhe kufizimet.
6 .Nxjerrja e pretendimeve
Nga çdo dokument nxirren pohime atomike. Një rresht i matricës duhet të përmbajë vetëm një pretendim që mund të testohet.
7 .Regjistri i aktorëve dhe vendeve
Identifikohen personat, rolet, institucionet, pseudonimet, periudhat e veprimit, vendet e hetimit dhe vendet e vuajtjes së masës.
8 .Triangulimi
Çdo pretendim krahasohet me burime të tjera. Heshtja e një burimi nuk merret automatikisht si kundërprovë.
9 .Analiza e rrjetit dhe mekanizmit
Lidhjet kodohen sipas llojit, drejtimit, kohës dhe forcës së provës. Analiza interpretohet historikisht dhe nuk reduktohet në grafik.
10 .Shkrimi dhe kontrolli
Përfundimet ndajnë faktin e verifikuar, pretendimin dokumentar, interpretimin dhe hipotezën; kryhet kontroll i citimeve, emrave dhe të dhënave personale.
VI .Skeda e dokumentit dhe matrica e provës
Skeda minimale për çdo dokument
| Fusha | Përmbajtja që regjistrohet |
| ID e dokumentit | Kod unik i pandryshueshëm. |
| Referenca arkivore | Institucioni Fondi Dosja Dokumenti Faqja. |
| Datat | Data e ngjarjes data e prodhimit dhe data e informacionit. |
| Prodhuesi dhe marrësi | Emri funksioni institucioni dhe niveli hierarkik. |
| Lloji dhe qëllimi | Raport relacion procesverbal vendim letër dëshmi etj. |
| Burimi i informacionit | I drejtpërdrejtë i tërthortë anonim pseudonim ose i papërcaktuar. |
| Pretendimet | Pohime të ndara që mund të verifikohen. |
| Kufizimet | Mungesa presione kontradikta kopje pasaktësi ose ndërhyrje. |
Matrica e pretendimeve
| ID | Pretendimi | Burimi dhe faqja | Statusi | Burimi kontrollues | Përfundimi |
| P01 | Përshkrim i shkurtër i një pohimi të vetëm | Fondi Dosja Dok f. | Pretendim operativ | Burimi i dytë ose mungesa e tij | I verifikuar pjesërisht i kundërshtuar ose i papërcaktueshëm |
| P02 | Veprim ose ngjarje e datuar | Fondi Dosja Dok f. | Fakt dokumentar | Regjistër vendim dëshmi | Vlerësimi përfundimtar dhe kufizimi |
Statuset e rekomanduara janë: i verifikuar; pjesërisht i verifikuar; fakt dokumentar; pretendim operativ; i kundërshtuar; i papërcaktueshëm; interpretim i studiuesit. “Fakt dokumentar” do të thotë se ekziston dokumenti ose vendimi, jo se çdo përmbajtje brenda tij është e vërtetë.
VII .Regjistri i aktorëve institucioneve dhe vendeve
Regjistri duhet të jetë më i gjerë se një listë emrash. Ai dokumenton identitetin, funksionin, kohën, veprimin dhe provën. Për pseudonimet ruhet ndarja ndërmjet identitetit të pretenduar në dokument, identifikimit të verifikuar dhe statusit ligjor të aksesit ose publikimit.
Kategoritë që regjistrohen
| Kategoria | Të dhënat minimale | Pyetja analitike |
| Disidenti | Emri variantet datëlindja profesioni veprat periudhat | Si ndryshuan veprimtaria dhe pozicioni i tij në kohë? |
| Familjarë dhe rreth shoqëror | Lidhja periudha kontakti ndikimi i masave | A u zgjerua kontrolli përmes lidhjeve familjare ose shoqërore? |
| Bashkëpunëtorë të Sigurimit | Pseudonimi kategoria rekrutimi detyra raportimet vlerësimi i burimit | Çfarë informacioni dha dhe si u përdor institucionalisht? |
| Punëtorë operativë | Emri funksioni dega periudha urdhrat planet masat | Kush drejtoi ose zbatoi survejimin dhe me çfarë kompetence? |
| Hetues | Institucioni periudha veprimet procesverbalet | Si u ndërtua procedura hetimore dhe prova? |
| Prokurorë | Funksioni aktakuza kërkesat ankimet | Si u formulua dhe u mbështet akuza? |
| Gjyqtarë dhe trupa gjykues | Gjykata roli seanca vendimi mendim pakice | Si u arsyetua vendimi dhe a u trajtua mbrojtja? |
| Avokatë mbrojtës | Caktuar apo zgjedhur pretendimet provat ankimet | Çfarë hapësire reale pati mbrojtja? |
| Institucione të tjera | Parti punë arsim pushtet vendor burg kamp | Si u përkthye etiketa politike në masa konkrete? |
| Vende të vuajtjes së masës | Burg kamp internim paraburgim spital burg transferime | Ku dhe për sa kohë u mbajt personi dhe çfarë i ndodhi aty? |
Modeli i regjistrit të personave
| ID | Emri ose kodi | Roli | Institucioni | Periudha | Veprimi i dokumentuar | Source: | Provë |
| A001 | Emër i plotë ose kod kërkimor | Operativ prokuror gjyqtar etj. | Njësia përkatëse | Nga deri | Veprimi konkret pa etiketim të përgjithshëm | Fond Dosje Dok f. | Niveli 1 deri 4 |
| A002 | Pseudonim i ndarë nga identiteti | Bashkëpunëtor i pretenduar ose i verifikuar | Structure | Data | Raportim takim udhëzim vendim | Referenca | Niveli |
Modeli i regjistrit të vendeve të vuajtjes së masës
| ID | Vendi | Lloji | Hyrja | Dalja | Baza | Transferimi | Source: | Shënime |
| V001 | Emërtimi historik dhe aktual | Paraburgim burg kamp internim | Datë | Datë | Vendim urdhër regjistër | Nga ose drejt | Fond Dosje f. | Kushte ngjarje pasiguri |
| V002 | Vendndodhja administrative | Spital burgu ose vend pune i detyruar | Datë | Datë | Dokument | Lidhja kohore | Referenca | Verifikimi |
VIII .Analiza historike e rrjetit
Analiza e rrjetit studion strukturën e marrëdhënieve, jo thjesht numrin e emrave në dosje. Nyjet mund të jenë persona, institucione, dokumente, ngjarje ose vende. Lidhjet duhet të përfaqësojnë një marrëdhënie të përcaktuar dhe të provuar në një kohë të caktuar.
Rrjete që mbahen të ndara
• Rrjeti familjar, shoqëror dhe intelektual i disidentit.
• Rrjeti i qarkullimit të ideve, shkrimeve dhe komunikimeve.
• Rrjeti i survejimit ndërmjet objektit, bashkëpunëtorëve dhe punëtorëve operativë.
• Zinxhiri institucional i urdhërimit, hetimit, akuzës, gjykimit dhe ekzekutimit.
• Rrjeti i solidaritetit, mbrojtjes dhe ndihmës.
• Rrjeti i vendeve: banesë, punë, paraburgim, burg, kamp, internim dhe transferim.
Këto shtresa mund të analizohen së bashku, por nuk duhet të shkrihen në një lidhje të vetme. Njohja shoqërore, përmendja në dokument, raportimi, bashkëpunimi, urdhërimi dhe vendimmarrja janë marrëdhënie të ndryshme.
Matrica e lidhjeve
| ID | Nga | Drejt | Lloji i lidhjes | Data nga deri | Drejtimi | Source: | Forca | Shënim kritik |
| L001 | Aktor ose institucion | Aktor person vend | Raporton survejon urdhëron heton akuzon mbron gjykon transferon | Periudha | Një ose dy drejtime | Fond Dosje Dok f. | 1 deri 4 | Pretendim verifikim kundërshtim |
| L002 | Dokument prodhues | Person ose institucion | Përmendje ose komunikim | Datë | Nga drejt | Referenca | Niveli | Nuk barazohet me marrëdhënie reale |
Shkalla e forcës së provës
| Niveli | Përkufizimi | Përdorimi në hartë |
| 4 I verifikuar | Mbështetet nga disa burime të pavarura ose nga dokumentacion i drejtpërdrejtë i qëndrueshëm. | Lidhje e plotë me referenca. |
| 3 I dokumentuar | Gjendet qartë në një burim parësor, por nuk është kontrolluar në mënyrë të pavarur. | Lidhje e dallueshme si e dokumentuar. |
| 2 Pretendim | Pohim operativ, dëshmi e vetme ose informacion i tërthortë. | Lidhje e ndërprerë ose e shënuar si pretendim. |
| 1 Hipotezë | Lidhje e mundshme e propozuar nga studiuesi për t’u testuar. | Nuk paraqitet si fakt; mbahet në shtresë pune. |
Matjet dhe interpretimi
| Matja | Çfarë tregon | Kufizimi historik |
| Shkalla e lidhjeve | Sa lidhje të dokumentuara ka një nyje. | Një dosje më e ruajtur mund të duket artificialisht më qendrore. |
| Ndërmjetësimi | Cili aktor ose institucion lidh pjesë të ndryshme të rrjetit. | Pozicioni strukturor nuk provon autorësi apo përgjegjësi juridike. |
| Qendërsia | Pozicioni relativ në strukturë. | Rëndësia matematikore nuk barazohet me rëndësi historike ose morale. |
| Komunitetet | Nënrrjete me lidhje më të dendura. | Mund të pasqyrojnë mënyrën e organizimit të dosjeve, jo grup real. |
| Rrjeti dinamik | Ndryshimi i lidhjeve sipas periudhave. | Datat e dokumentit dhe të ngjarjes duhet të dallohen. |
IX .Kronologjia analitike
| Periudha | Ngjarja | Source: | Aktorët | Vendi | Statusi i provës | Pasojë |
| Datë ose interval | Veprim ide survejim masë procedurë transferim | Referenca | ID aktorësh | ID vendi | Status | Ndikim i menjëhershëm ose afatgjatë |
| Datë | Ngjarje kundërshtuese ose burim alternativ | Referenca | ID | ID | Status | Ndryshimi në interpretim |
Për çdo hyrje dallohen data e ngjarjes, data e prodhimit të dokumentit dhe data kur informacioni pretendohet se është marrë. Kur data është e përafërt, kjo shënohet shprehimisht dhe nuk paraqitet si datë e saktë.
X .Analiza e drejtësisë dhe e mbrojtjes
Materiali hetimor dhe gjyqësor nuk lexohet vetëm si vazhdim i dosjes operative. Për secilën fazë analizohen kompetenca, akti proceduror, prova e përdorur, mundësia e kundërshtimit, roli i prokurorit, përbërja e trupit gjykues, mbrojtja dhe arsyetimi i vendimit.
| Faza | Pyetjet e kontrollit |
| Arrestimi dhe kontrolli | Kush e urdhëroi? Cila ishte baza? Çfarë u sekuestrua dhe si u administrua? |
| Hetimi | Si u morën deklarimet? A ka kundërthënie, tërheqje, presion ose mungesë të mbrojtjes? |
| Akuza | Cilat fakte dhe norma përdori prokurori? A u importuan etiketime operative si prova penale? |
| Mbrojtja | A ishte avokati i zgjedhur apo i caktuar? Çfarë kërkoi, kundërshtoi dhe ankoi? |
| Gjykimi | A u shqyrtuan provat dhe pretendimet e mbrojtjes? Si u arsyetua vendimi? |
| Ankimi dhe rishikimi | Kush e nisi, çfarë u kundërshtua dhe si u përgjigj instanca më e lartë? |
| Ekzekutimi | A përputhen kohëzgjatja, transferimet, lirimi dhe masat pasuese me vendimet? |
XI .Nga të dhënat te shkrimi
Shkrimi përfundimtar duhet të rikthejë disidentin si subjekt historik. Struktura e rekomanduar është:
• Profili biografik dhe konteksti historik.
• Idetë, krijimtaria dhe veprimtaria disidente.
• Kronologjia e konfliktit me regjimin.
• Si u prodhua dosja dhe gjuha e kategorizimit.
• Rrjeti i survejimit dhe zinxhiri institucional i represionit.
• Hetimi, akuza, mbrojtja, gjykimi dhe ekzekutimi i masës.
• Vendet e burgimit, kampit ose internimit dhe përvoja e dokumentuar.
• Pasojat ndaj personit, familjes dhe brezave pasardhës.
• Krahasimi i burimeve, kundërthëniet dhe boshllëqet.
• Gjetjet, kufizimet dhe pyetjet që mbeten të hapura.
Formulimet duhet të tregojnë nivelin e sigurisë. Përdoren shprehje si “dokumenti pretendon”, “raporti e paraqet”, “kjo konfirmohet nga”, “burimet kundërshtojnë njëra-tjetrën” ose “nuk mund të përcaktohet”. Shmangen formulimet që shndërrojnë etiketimet e Sigurimit në karakteristika të personit.
XII .Akses të dhëna personale dhe garanci
• Aksesi, përpunimi dhe publikimi kryhen vetëm mbi bazën ligjore dhe sipas qëllimit të deklaruar kërkimor.
• Identiteti i një personi nuk publikohet vetëm sepse emri ose pseudonimi gjendet në një dokument.
• Për bashkëpunëtorët dhe personat e tretë dallohen statusi dokumentar, verifikimi institucional dhe kufijtë e publikimit.
• Të dhënat sensitive ose të jetës private përfshihen vetëm kur janë të nevojshme për argumentin dhe të trajtuara proporcionalisht.
• Versioni i punës mund të përdorë kode kërkimore; çelësi i identifikimit mbahet veçmas dhe me akses të kufizuar.
• Harta publike e rrjetit mund të anonimizojë nyjet ose të paraqesë vetëm institucionet dhe lidhjet e agreguara.
• Çdo korrigjim ruan gjurmën e versionit, arsyen e ndryshimit dhe burimin e ri.
XIII .Kërkimi në inventar kërkesa dhe publikimi
Kërkimi paraprak nis në inventarët publikë të Mediatekës së AIDSSH në https://mediateka.aidssh.al/sq/inventari. Kërkuesi duhet të shënojë emërtimin e fondit ose të degës, kategorinë e inventarit, titullin e njësisë, numrin e dosjes ose fashikullit, vitet kufi dhe çdo term kërkimi që lidhet me personin, vendin ose ngjarjen. Rezultati i inventarit është një udhërrëfyes për lokalizimin e dokumentacionit; ai nuk provon përmbajtjen e dosjes dhe nuk zëvendëson shqyrtimin e dokumentit.
| Hapi | Veprimi standard | Evidenca që ruhet |
| 1 Kërkimi paraprak | Kërkohet me variante të emrit, pseudonimit, vendit, institucionit, ngjarjes dhe periudhës. | Pamja ose lidhja e rezultatit, data e kërkimit dhe termat e përdorur. |
| 2 Regjistri i inventarit | Regjistrohen fondi, dega, seria, dosja ose fashikulli, titulli, vitet kufi dhe statusi i aksesit. | Një rresht i veçantë për çdo njësi arkivore të mundshme. |
| 3 Kontrolli i lidhjeve | Krahasohen inventarët e degëve, fondet qendrore, personat, vendet e vuajtjes dhe ngjarjet. | Lista e njësive të lidhura dhe arsyetimi pse duhen kërkuar. |
| 4 Kërkesa online | Plotësohet formulari për kërkime shkencore, institucion, media ose studiues në https://aidssh.al/ne-fokus/formularet-e-aplikimeve/. | Kopja e formularit, bashkëlidhjet, data e dorëzimit dhe numri i protokollit. |
| 5 Parametrat e kërkimit | Përcaktohen tema, emrat, vendi, periudha, ngjarja, fondi i pritshëm, qëllimi, produkti dhe vendi i botimit. | Versioni i miratuar i objektit të kërkimit dhe çdo plotësim i kërkuar. |
| 6 Shqyrtimi dhe citimi | Dokumentet lexohen në kontekst dhe çdo shënim lidhet me referencën e plotë arkivore. | Fleta e punës me dokumentin, faqen, pretendimin dhe statusin e provës. |
Formulari zyrtar kërkon që objekti të jetë sa më i përcaktuar: fondi i mundshëm, vendi dhe koha e ngjarjes, periudha, të dhëna që lehtësojnë identifikimin, qëllimi i kërkimit dhe vendi ku pritet të botohet rezultati. Kërkesa tepër e gjerë mund të mos jetë e realizueshme, ndërsa kërkesa tepër e ngushtë mund të përjashtojë dokumente të rëndësishme. Kur familja ose studiuesi nuk i njeh ende të dhënat e sakta, objekti mund të formulohet me intervale kohore, variante emrash dhe ngjarje orientuese, duke kërkuar këshillim nga AIDSSH.
Nga aksesi te publikimi
Aksesi për lexim ose marrja e një kopjeje nuk përbën leje të pakufizuar për botimin e saj. Para publikimit të dokumenteve, faksimileve, emrave ose të dhënave personale, kërkuesi duhet të respektojë vendimin e vënies në dispozicion, deklaratën e konfidencialitetit dhe çdo kufizim të njoftuar nga AIDSSH. Kur materiali do të riprodhohet në libër, artikull, ekspozitë, film, faqe interneti ose rrjet social, kërkohet paraprakisht me shkrim konfirmimi ose leja përkatëse e publikimit nga AIDSSH, duke identifikuar saktë dokumentet, faqet, mënyrën e paraqitjes dhe mediumin.
Leja e AIDSSH për përdorimin e kopjeve arkivore nuk e përjashton përgjegjësinë e autorit për saktësinë, kontekstin, të drejtat e personave të prekur dhe legjislacionin për të dhënat personale. Kur dokumentet përmbajnë të dhëna për viktima, familjarë ose persona të tretë, vlerësohen interesi publik, nevoja e emërtimit, pëlqimi kur kërkohet, anonimizimi dhe rreziku i riviktimizimit. Në citim shënohet institucioni ruajtës; në falënderim mund të shënohet vënia në dispozicion nga AIDSSH, por kjo nuk duhet të paraqitet si miratim institucional i interpretimit të autorit.
XIV .Paketa minimale e një studimi rasti
| Produkti | Përmbajtja |
| 01 Dosja e burimeve | Inventari i plotë dhe kopjet e lejuara për përdorim kërkimor. |
| 02 Kronologjia | Ngjarje data burime aktorë vende dhe status prove. |
| 03 Matrica e pretendimeve | Çdo pretendim dhe verifikimi përkatës. |
| 04 Regjistri i aktorëve | Bashkëpunëtorë operativë hetues prokurorë gjyqtarë avokatë dhe institucione. |
| 05 Regjistri i vendeve | Paraburgime burgje kampe internime spitale dhe transferime. |
| 06 Matrica e rrjetit | Nyje lidhje kohë drejtim burim dhe forcë prove. |
| 07 Shënimi analitik | Narrativa historike me citime dhe kufizime. |
| 08 Versioni publik | Tekst harta dhe të dhëna të kontrolluara për publikim. |
Përfundim
Një metodë e besueshme për studimin e disidentit duhet të prodhojë më shumë se një përmbledhje dosjeje. Ajo duhet të rindërtojë jetën dhe mendimin e personit, të shpjegojë mekanizmin që e ktheu në objekt kontrolli, të ndjekë zinxhirin nga informacioni operativ te masa konkrete dhe të tregojë qartë se çfarë dimë, nga cili burim dhe me çfarë shkalle sigurie. Regjistri i aktorëve, vendeve dhe lidhjeve e bën të dukshëm sistemin e represionit; kritika e burimit dhe triangulimi pengojnë që sistemi të vazhdojë të përcaktojë të vërtetën historike përmes gjuhës së vet.
Bibliografi orientuese
Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit. “Formular aplikimi për kërkues për qëllime kërkimore-shkencore, institucion, media dhe studiues.” https://aidssh.al/studimi/formular-aplikimi-per-kerkues-per-qellime-kerkimore-shkencore-institucion-media-studiues/.
Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit. Udhëzues mbi kërkuesit shkencorë dhe manuali i gazetarëve. Vendim nr. 413, 18 shtator 2025. https://aidssh.al/wp-content/uploads/2025/12/udhezues-mbi-kerkues-shkencore-dhe-manualin-e-gazetareve-Vendim-413-date-18.9.2025.pdf.
Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit. “Inventari i dosjeve.” Mediateka e AIDSSH. Konsultuar në shtator 2026. https://mediateka.aidssh.al/sq/inventari.
Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Fjalori i Madh i Gjuhës Shqipe. Zërat “disidencë”, “disident” dhe “viktimë”. Tiranë, 2026. https://fjalori.online.
Arendt, Hannah. The Origins of Totalitarianism. New York: Harcourt, Brace, 1951.
Assmann, Aleida. Cultural Memory and Western Civilization: Functions, Media, Archives. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
Barnes, J. A. “Class and Committees in a Norwegian Island Parish.” Human Relations 7, nr. 1 (1954): 39–58.
Borgatti, Stephen P., Martin G. Everett, dhe Jeffrey C. Johnson. Analyzing Social Networks. 2nd ed. London: SAGE, 2018.
Cambridge University Press. “Dissident.” Cambridge Dictionary. Konsultuar në shtator 2026. https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/dissident.
Fitzpatrick, Sheila. “Revisionism in Soviet History.” History and Theory 46, nr. 4 (2007): 77–91.
Freeman, Linton C. The Development of Social Network Analysis. Vancouver: Empirical Press, 2004.
Friedrich, Carl J., dhe Zbigniew K. Brzezinski. Totalitarian Dictatorship and Autocracy. 2nd ed. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1965.
Halbwachs, Maurice. On Collective Memory. Chicago: University of Chicago Press, 1992.
Havel, Václav. “The Power of the Powerless.” 1978. Në The Power of the Powerless: Citizens Against the State in Central-Eastern Europe, redaktuar nga John Keane. London: Hutchinson, 1985.
Howell, Martha, dhe Walter Prevenier. From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods. Ithaca: Cornell University Press, 2001.
Moreno, J. L. Who Shall Survive? A New Approach to the Problem of Human Interrelations. Washington, DC: Nervous and Mental Disease Publishing Company, 1934.
Oxford University Press. “Dissident.” Oxford Advanced Learner’s Dictionary. Konsultuar në shtator 2026. https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/dissident_1.
Scott, John. Social Network Analysis. 4th ed. London: SAGE, 2017.
Stoler, Ann Laura. Along the Archival Grain: Epistemic Anxieties and Colonial Common Sense. Princeton: Princeton University Press, 2009.
Sula, Gentiana. “3 mitet e rreme mbi Sigurimin e diktaturës: rasti i Martin Camajt.” Ligjëratë, 2020. Academia.edu, profili i autores.
Sula, Gentiana. “35 vjet pas rrëzimit të bustit: ‘Historitë e patreguara të Lushnjës’ dhe nderimi i Lekë Tasit.” Punim dhe prezantim publik, 2026. Academia.edu, profili i autores.
Sula, Gentiana. “Emigracioni politik në Shqipëri 1944–1990.” Ligjëratë, pa datë. Academia.edu, profili i autores.
Sula, Gentiana. “Fjala e hapjes në konferencën ‘Fytyra e armikut të popullit gjatë diktaturës së proletariatit në Shqipëri 1944–1990’.” AIDSSH, 17 maj 2019. https://aidssh.al/konferenca-nderkombetare-shkencore-fytyra-e-armikut-te-popullit-gjate-diktatures-se-proletaritatit-ne-shqiperi-1944-1990/.
Sula, Gentiana. “Kosova Fund—Opening Sigurimi Archives of Albania: Between Repression and Academic Responsibility.” Ligjëratë, Instituti Albanologjik, Prishtinë, 16 dhjetor 2025. Academia.edu, profili i autores.
Sula, Gentiana. “Moral Perspectives on Accessing State Security Files in Albania: Shaping Collective Memory and Transitional Justice.” Kumtesë konference, 2025. Academia.edu, profili i autores.
Sula, Gentiana. “Shkollat historiografike dhe korniza e integruar për studimin e policisë politike shqiptare.” Punim, 2026. Academia.edu, profili i autores.
Sula, Gentiana. “Sigurimi i Shtetit dhe të zhdukurit në komunizëm.” Punim në internet, 2021. Academia.edu, profili i autores.
Teitel, Ruti G. Transitional Justice. Oxford: Oxford University Press, 2000.
Trouillot, Michel-Rolph. Silencing the Past: Power and the Production of History. Boston: Beacon Press, 1995.
United Nations General Assembly. Declaration of Basic Principles of Justice for Victims of Crime and Abuse of Power. A/RES/40/34, 29 nëntor 1985.
United Nations General Assembly. Basic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation. A/RES/60/147, 16 dhjetor 2005.
Wasserman, Stanley, dhe Katherine Faust. Social Network Analysis: Methods and Applications. Cambridge: Cambridge University Press, 1994.
White, Harrison C., Scott A. Boorman, dhe Ronald L. Breiger. “Social Structure from Multiple Networks. I. Blockmodels of Roles and Positions.” American Journal of Sociology 81, nr. 4 (1976): 730–780.
Model citimi arkivor
Citimi i parë i plotë: Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit (AIDSSH), Fondi [numri ose emërtimi], Seria [kur ka], Dosja ose fashikulli [numri], Dokumenti [numri, data ose titulli], f. [faqja ose faqet]. Citimi i shkurtuar vijues: AIDSSH, F. [numri], D. [numri], dok. [numri], f. [faqja]. Kur dokumenti nuk ka numër ose titull, përdoret një përshkrim i shkurtër në kllapa katrore. Për dokumentet digjitale shtohet, kur është e zbatueshme, lidhja e qëndrueshme dhe data e konsultimit. Për institucione të tjera ruhet e njëjta hierarki: institucioni ruajtës, fondi, seria, dosja, dokumenti dhe faqja.
Shembull: AIDSSH, Fondi Dega e Punëve të Brendshme [qarku], Dosja nr. [x], raport i punëtorit operativ, datë [dd.mm.vvvv], f. [x–y]. Në bibliografi mund të krijohet një nënndarje “Burime arkivore”, ku fondet renditen sipas institucionit ruajtës, pa përsëritur çdo dokument të cituar në shënimet fundore.