Facebook
Twitter
LinkedIn
Email

Kur u hapën dosjet e policive sekrete në Evropën ish-komuniste? Nga miratimi i ligjit te aksesi real

Nga Dr. Gentiana Sula

Hapja e arkivave të policive sekrete ishte një nga provat më të rëndësishme të tranzicionit demokratik në Evropën Qendrore dhe Lindore. Por ajo nuk ndodhi as njëkohësisht, as me të njëjtin model. Miratimi i një ligji, ngritja e një institucioni dhe aksesi real i qytetarëve janë tri etapa të ndryshme.

Gjermania miratoi ligjin për dokumentet e Stasit më 1991 dhe nisi aksesin individual në fillim të vitit 1992. Çekia bëri hapin ligjor në vitin 1996, e zgjeroi aksesin në vitin 2002 dhe ngriti arkivin e posaçëm funksional në vitin 2008. Hungaria krijoi Zyrën Historike më 1997 dhe një kuadër të ri arkivor më 2003. Në Poloni, Instituti i Kujtesës Kombëtare u themelua me ligj në vitin 1998 dhe nisi funksionimin më 2000.

Rumania miratoi ligjin për aksesin në dosjet e Securitate-s në vitin 1999, më pas ndërtoi mekanizmin institucional dhe rishikoi kuadrin juridik në vitin 2008. Sllovakia miratoi ligjin për Institutin e Kujtesës Kombëtare më 2002; institucioni nisi punën në vitin 2003. Bullgaria njohu një regjim të hershëm aksesi në vitin 1997, por modeli i qëndrueshëm institucional mori formë me ligjin e vitit 2006 dhe komisionin e vitit 2007.

Në Shqipëri, ligji i posaçëm nr. 45/2015 krijoi bazën për AIDSSH-në, të ngritur në vitin 2016; më 2017 nisi transferimi i fondit të ish-Sigurimit nga SHISH-i. Ndryshimet ligjore të viteve 2020 dhe 2022 e zhvilluan më tej kuadrin.

Krahasimi tregon se hapja e dosjeve nuk është një akt i vetëm. Ajo kërkon institucione të përgjegjshme, ruajtje të dokumenteve, procedura aksesi, verifikim historik, mbrojtje të të dhënave personale dhe edukim qytetar. Regjistrimi i një akuze në një dosje nuk e bën atë automatikisht të vërtetë. Në çdo publikim për represionin, duhet të kërkohet dhe të dëgjohet perspektiva e viktimës, duke respektuar vullnetin, privatësinë dhe dinjitetin e saj.

Për këtë arsye, nuk mjafton pyetja «Në cilin vit u miratua ligji?». Pyetja vendimtare është: «Si u kthye ligji në të drejtë reale për qytetarët dhe në kujtesë demokratike?»

Klikoni këtu për të lexuar prezantimin e plotë.

BURIME TË SUGJERUARA PËR KONTROLL DHE LINKIM NË FUND TË POSTIMIT:

• Gjermani – Bundesarchiv, baza ligjore dhe aksesi

• Çeki – Security Services Archive, historiku dhe aksesi

• Hungari – Historical Archives of the Hungarian State Security

• Poloni – Institute of National Remembrance

• Rumani – kuadri ligjor i rishikuar në 2008

• Sllovaki – Nation’s Memory Institute

• Bullgari – Komisioni i Dosjeve, historiku

• Shqipëri – ligji nr. 45/2015 and transferimi i fondit:

• Për kornizën ndërkombëtare: Parimet e përditësuara të OKB-së për luftimin e pandëshkueshmërisë (2005):

Shënim redaksional: vitet në kronologji paraqesin hapat kryesorë ligjorë dhe institucionalë, jo renditje të vendeve sipas nivelit të transparencës. Ju lutem ta ruani këtë dallim edhe në grafikun shoqërues.

Kufiri që ndau shtete, familje dhe fate njerëzore

Fjalë hyrëse e Dr. Gentiana Sula në konferencën shkencore ndërkombëtare “Kalimi i kufirit Shqipëri–Kosovë (Jugosllavi) gjatë viteve 1944–1991” Tiranë, 15 shtator 2026 Të nderuar kolegë, studiues, dëshmitarë dhe familjarë, Kufijtë

KUJTESA, DREJTËSIA DHE QËNDRESA E AVOKATIT

Fjalë për aktivitetin kushtuar avokatëve të përndjekurDr. Gentiana Sula Të nderuar të pranishëm,Dua ta filloj jo nga një institucion, jo nga një ligj dhe as nga një dokument me vulë